Shloka 25
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
अतिभावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते । प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते
atibhāvagatā buddhir bhāve manasi vartate | pravartamānaṁ tu rajas tadbhāvam anuvartate ||
Bhīṣma nói: Dẫu đã vượt qua những trạng thái cảm thọ thô, trí tuệ từng đi vào các trạng thái ấy vẫn còn an trú vi tế trong tâm như một khuynh hướng. Rồi khi từ định sâu đứng dậy, năng lực rajas—tính động, sự bồn chồn—bắt đầu vận hành và đi theo chính khuynh hướng ấy; cho thấy các ấn tượng tiềm ẩn có thể trỗi dậy trở lại nếu chưa được chế ngự trọn vẹn.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even when one seems to surpass a mental-emotional state, its subtle imprint can remain in the mind; upon returning from absorption, rajas reactivates and tends to follow those latent dispositions. Therefore, ethical and yogic discipline must address not only outward conduct but also subtle tendencies.
In Shanti Parva’s instruction on inner discipline, Bhishma explains to Yudhishthira the psychology of meditation and the guṇas: after samādhi-like stillness, the mind’s stored dispositions can reappear as activity resumes, driven by rajas.