Shloka 22
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते । कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति
puruṣe tiṣṭhatī buddhis triṣu bhāveṣu vartate | kadācillabhate prītiṃ kadācid anuśocati
Bhīṣma nói: Khi trí tuệ (buddhi) an trú trong con người—tự ngã mang thân—nó vận hành giữa ba trạng thái kinh nghiệm. Có lúc đạt được niềm vui và sự thỏa mãn; có lúc lại rơi vào sầu khổ và than khóc. Vì thế, phản ứng của tâm luôn dao động theo duyên cảnh; sự vững chãi phải được tìm bằng năng lực phân biệt, chứ không bằng nương tựa vào những cảm xúc đổi thay.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The intellect (buddhi) is not uniformly steady; it cycles through three experiential conditions and therefore alternates between joy (prīti) and grief (anuśoca). The ethical implication is to cultivate discernment and steadiness rather than letting conduct be driven by shifting emotional states.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and inner discipline. Here he describes the mind/intellect’s changing movements—sometimes pleased, sometimes sorrowful—as part of a broader teaching on self-mastery and equanimity.