Shloka 5
Adhyātma-nirdeśa
Definition of Adhyātma): Mahābhūtas, Indriyas, Guṇas, and the Witness (Kṣetrajña
संश्लेषो यदि वातेन यदि तस्मात् प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्न्यत् सलिलभाजनम्,यदि वायुके साथ जीवका दृढ़ संयोग है और उसीके कारण वह वायुके साथ ही नष्ट हो जाता है, तब तो जैसे जलपात्रमें पत्थर भरकर उसे कोई समुद्रमें डाल दे और वह डूब जाय, उसी प्रकार वायुके सम्पर्कसे ही जीवका विनाश मानना पड़ेगा। उस दशामें जैसे प्रस्तरसे पृथक् जलपात्रकी उपलब्धि होती है, उसी प्रकार प्राणवायुसे पृथक् जीवकी उपलब्धि होनी चाहिये
saṃśleṣo yadi vātena yadi tasmāt praṇaśyati | mahārṇava-vimuktatvād anyat salila-bhājanam ||
Bharadvāja nói: “Nếu jīva gắn chặt với khí sinh mệnh, và nếu nó diệt mất chính vì khí ấy, thì phải chấp nhận rằng chỉ cần tiếp xúc với vāyu cũng đủ làm sinh linh tiêu vong. Điều ấy như việc nhồi đá vào một bình nước rồi ném xuống đại dương cho chìm; nhưng khi đó, cũng như chiếc bình vẫn có thể được tìm thấy tách khỏi đá, thì jīva cũng phải được nhận biết là khác với khí prāṇa.”
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse argues that the self (jīva/ātman) cannot be identical with prāṇa-vāyu: if the self were destroyed merely due to its conjunction with vāyu, then it should still be possible to apprehend it as distinct—just as a water-vessel remains a vessel even when weighed down by stones and sunk.
In a philosophical exchange in Śānti Parva, Bharadvāja challenges a view that ties the jīva’s existence and destruction directly to vāyu/prāṇa, using an ocean-and-vessel simile to press the claim that the self must be separable from the vital wind.