Shloka 43
अध्याय १७८ — प्राणवायुगतिः तथा शारीराग्निव्यवस्था
Adhyāya 178 — The courses of prāṇa-vāyu and the regulation of the bodily fire
क्षमिष्ये क्षिपमाणानां न हिंसिष्ये विहिंसित: । द्वेष्ययुक्त: प्रियं वक्ष्याम्यनादृत्य तदप्रियम्,“अब जो लोग मुझपर आक्षेप या मेरा तिरस्कार करेंगे, उनके उस बर्तावको मैं चुपचाप सह लूँगा। जो लोग मुझे मारे-पीटेंगे या कष्ट देंगे, उनके साथ भी मैं बदलेमें वैसा बर्ताव नहीं करूँगा। द्वेषके योग्य पुरुषका भी यदि साथ हो जाय और वह मुझे अप्रिय वचन कहने लगे तो मैं उसपर ध्यान न देकर उससे अप्रिय वचन नहीं बोलूँगा
kṣamiṣye kṣipamāṇānāṁ na hiṁsiṣye vihiṁsitaḥ | dveṣya-yuktaḥ priyaṁ vakṣyāmy anādṛtya tad apriyam ||
Bhīṣma nói: “Ta sẽ tha thứ cho kẻ mắng nhiếc ta; dẫu bị làm hại, ta cũng không lấy hại đáp hại. Dù ở cùng một người đáng ghét, nếu hắn nói lời chướng tai, ta vẫn sẽ nói điều hòa nhã; bỏ qua lời cay nghiệt của hắn, ta sẽ không đáp lại bằng lời cay nghiệt.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches kṣamā (forbearance) and ahiṁsā (non-retaliation): endure insult and injury without returning harm, and respond to harsh speech with restraint and agreeable words.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs on dharma and right conduct; here he articulates a personal vow-like ethic of patience, non-violence, and disciplined speech even toward hostile or blameworthy people.