Shloka 6
Adhyāya 177: Pañca-mahābhūta-vicāra and Vṛkṣa-jīva-lakṣaṇa
Five Elements Inquiry and the Status of Plant Life
न वै चरसि यच्छेय आत्मनो वा यदीशिषे । अकामात्मापि हि सदा धुरमुद्यम्य चैव ह
na vai carasi yac chreya ātmanaḥ vā yad īśiṣe | akāma-ātmā api hi sadā dhuram udyamya caiva ha ||
Bhishma nói: “Ngươi không theo đuổi điều thật sự lợi ích cho chính mình, cũng không làm chủ được nội tâm. Dẫu không vướng dục vọng riêng, ngươi vẫn luôn gánh lấy gánh nặng nặng nề của vương quyền—chính vì thế mà phúc lợi của bản thân và sự tự chế chưa được vun bồi trọn vẹn.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma highlights a tension between inner welfare (śreyaḥ) and external responsibility: even a desireless person can fail to cultivate self-mastery if overburdened by the weight of rulership. True ethical life requires not only dispassion but also deliberate pursuit of one’s highest good and governance of the mind.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma after the war, Bhīṣma addresses the king’s condition: despite being personally free from craving, the king remains weighed down by the ongoing responsibilities of the realm. Bhīṣma diagnoses this burden as the reason the king is not fully attending to his own spiritual-ethical welfare and inner discipline.