Shloka 15
Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation
इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेदब्दपर्यये । अनुकल्प: परो धर्मो धर्मवादैस्तु केवलम्
bhīṣma uvāca | iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvaped abdaparyaye | anukalpaḥ paro dharmo dharmavādais tu kevalam ||
Bhīṣma nói: “Nếu đến kỳ hằng năm mà không thể cử hành các nghi lễ và tế tự thường niên đã được quy định như lễ Āgrayaṇa, thì hãy thay vào đó dâng lễ Vaiśvānara iṣṭi mỗi ngày. Sự thực hành thay thế—làm thay cho bổn phận chính yếu—được gọi là anukalpa; và anukalpa, như các bậc thuyết giảng dharma có thẩm quyền truyền dạy, tự nó cũng là một hình thức chính hạnh tối thượng.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
When a prescribed major annual rite cannot be performed, dharma allows a sanctioned substitute (anukalpa). Performing the substitute sincerely—here, the daily Vaiśvānara iṣṭi—counts as a high form of righteousness rather than a mere compromise.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhishma advises Yudhiṣṭhira about ritual obligations and their practical fulfillment, explaining how substitute rites are authorized when circumstances prevent the primary annual sacrifices.