Shloka 16
Gautama’s Flight, the Enchanted Grove, and the Arrival of Rājadharma
Nāḍījaṅgha
धर्मार्थहेतो: क्षमते तितिक्षा क्षान्तिरुच्यते । लोकसंग्रहणार्थ वै सा तु धैर्येण लभ्यते
dharmārtha-hetoḥ kṣamate titikṣā kṣāntir ucyate | loka-saṅgrahaṇārthaṃ vai sā tu dhairyeṇa labhyate | (anāsūyā: paradoṣādarśanam)
Bhishma nói: Sự nhẫn chịu gian khổ vì lợi ích của dharma và artha được gọi là titikṣā—cũng gọi là kṣānti (khoan nhẫn). Nhất định phải thực hành điều ấy để nâng đỡ và dẫn dắt xã hội bằng chính tấm gương của mình. Sự nhẫn chịu ấy đạt được nhờ dhairya (tâm kiên định). (Không nhìn thấy lỗi của người khác gọi là anāsūyā.)
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True forbearance (titikṣā/kṣānti) is the capacity to endure hardship specifically in pursuit of dharma and rightful worldly aims (artha). It is not passive weakness but a disciplined virtue cultivated through dhairya (steadfast courage), and it serves loka-saṅgraha—supporting and guiding society by personal example.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma after the war, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira about ethical virtues. Here he defines and praises titikṣā (endurance) as a socially sustaining practice, linking it to inner steadiness and adding the allied virtue of anāsūyā—refraining from fault-finding.