Shloka 46

विश्वामित्रस्ततो भीतः सहसा तमुवाच ह | तत्र व्रीडाकुलमुख: सोद्वेगस्तेन कर्मणा,चाण्डालने कहा--अरे! चाण्डालोंके घरोंमें तो सब लोग सो गये हैं, फिर कौन यहाँ आकर कुत्तेकी जाँघ लेनेकी चेष्टा कर रहा है? मैं जागता हूँ, सोया नहीं हूँ। मैं देखता हूँ, तू मारा गया। उस क्रूर स्वभाववाले चाण्डालने जब ऐसी बात कही, तब विश्वामित्र उससे डर गये। उनके मुखपर लज्जा घिर आयी। वे उस नीच कर्मसे उद्विग्न हो सहसा बोल उठे --

viśvāmitras tato bhītaḥ sahasā tam uvāca ha | tatra vrīḍākula-mukhaḥ sodvegās tena karmaṇā ||

Bấy giờ Viśvāmitra, vì sợ hãi, liền cất lời với hắn. Mặt ông phủ đầy hổ thẹn, lòng ông chấn động bởi nỗi bất an trước hành vi nhục nhã mà mình vừa toan làm. Cảnh ấy nhấn mạnh thế căng đạo lý giữa sự sống còn trong cơn đói khát và sự mất phẩm giá khi sa vào điều bị cấm.

विश्वामित्रःVishvamitra
विश्वामित्रः:
Karta
TypeNoun
Rootविश्वामित्र
FormMasculine, Nominative, Singular
ततःthen/from that (time)
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
भीतःfrightened
भीतः:
Karta
TypeAdjective
Rootभीत
FormMasculine, Nominative, Singular
सहसाsuddenly
सहसा:
TypeIndeclinable
Rootसहसा
तम्him
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
उवाचsaid/spoke
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, Third, Singular, Parasmaipada
indeed (emphatic particle)
:
TypeIndeclinable
Root
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
व्रीडाwith shame
व्रीडा:
Karana
TypeNoun
Rootव्रीडा
FormFeminine, Instrumental, Singular
आकुलमुखःhaving a face troubled/confused
आकुलमुखः:
Karta
TypeAdjective
Rootआकुलमुख
FormMasculine, Nominative, Singular
he
:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
उद्वेगःagitated/distressed
उद्वेगः:
Karta
TypeNoun
Rootउद्वेग
FormMasculine, Nominative, Singular
तेनby that
तेन:
Karana
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Instrumental, Singular
कर्मणाby the act/deed
कर्मणा:
Karana
TypeNoun
Rootकर्मन्
FormNeuter, Instrumental, Singular

घपच उवाच

V
Viśvāmitra

Educational Q&A

Even when driven by extreme hardship, a fall into prohibited or degrading conduct produces inner turmoil—shame (vrīḍā) and anxiety (udvega). The verse highlights the ethical cost of transgression and the conscience’s response to adharma.

After being confronted (in the surrounding passage) during an attempted low act, Viśvāmitra becomes afraid and speaks abruptly. His face shows shame and he is disturbed by what he has done, marking a moment of moral crisis and self-awareness.