Shloka 144
आपद्धर्मनिर्णयः — विश्वामित्र-श्वपचसंवादः
Apaddharma Determination: Dialogue of Viśvāmitra and the Śvapaca
मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मति: । “जो मनुष्य स्वार्थके सम्बन्धका विचार किये बिना ही मित्रोंपर केवल विश्वास और शत्रुओंपर केवल अविश्वास करता जाता है तथा जो शत्रु हो या मित्र
mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ | na viśvased aviśvaste viśvaste nātiviśvaset ||
Bhishma nói: “Dù đối đãi với bạn hay thù, tâm trí của kẻ chỉ hành động theo thói quen—mù quáng tin bạn và mù quáng nghi kỵ thù, không xét lợi ích riêng và hoàn cảnh—vẫn là bất định. Vì vậy, chớ đặt lòng tin nơi kẻ không đáng tin; và ngay cả với người đáng tin cũng chớ tin quá mức. (Lời răn này sẽ được minh họa trong câu chuyện tiếp theo về con mèo được thoát khỏi lưới của một Caṇḍāla nhờ sự giúp đỡ của con chuột.)”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches measured trust: do not trust those who are untrustworthy, and even with trustworthy people avoid overconfidence. Blind trust in friends and automatic suspicion of enemies—without assessing motives and context—signals unstable judgment.
Bhishma is giving Yudhiṣṭhira practical nīti in the Śānti Parva. He frames the maxim about trust and then points to an illustrative story: a cat is freed from a Caṇḍāla’s net with the help of a mouse, showing how appearances and relationships can be deceptive and why discernment is necessary.