Shloka 15
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
धर्म प्राप्य न्यायवृत्ति न बलीयान् न विन्दति । यस्माद् बलस्योपपत्तिरेकान्तेन न विद्यते
dharmaṁ prāpya nyāyavṛttiṁ na balīyān na vindati | yasmād balasyopapattir ekāntena na vidyate ||
Bhīṣma nói: “Dẫu đạt đến dharma, kẻ yếu vẫn chưa chắc có được kế sinh nhai hoàn toàn hợp với công lý. Bởi chỉ nhờ hành dharma mà được sức mạnh thì không thể bảo đảm tuyệt đối. Vì vậy, trong lúc khốn cùng, điều vốn là adharma đôi khi lại được gọi là ‘dharma’ như một sự nới phép vì cấp bách. Nhưng bậc trí giả vẫn cho rằng: dù trong tai nạn, hành vi trái dharma vẫn là adharma.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma does not mechanically guarantee worldly power or a secure, fully just livelihood; hence emergencies tempt people to justify questionable acts as ‘necessary.’ Still, Bhīṣma underscores that violating dharma remains adharma even when done under pressure—ethical labels should not be diluted by convenience.
In the Śānti Parva’s instruction on governance and moral conduct, Bhīṣma advises Yudhiṣṭhira about the tension between ideal righteousness and harsh realities. He explains why people invoke ‘emergency dharma’ in crises, while also warning that wise judgment recognizes the moral cost of actions taken against dharma.