Shloka 13
Vyāghra–Gomāyu Saṃvāda (व्याघ्रगोमायु संवाद) — Testing Character Beneath Appearances
श्मशाने यदि मे वास: समाधियमें निशम्यताम् | आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मकारणम्
śmaśāne yadi me vāsaḥ samādhir iyaṁ niśamyatām | ātmā phalati karmāṇi nāśramo dharmakāraṇam ||
“Dẫu chỗ ở của ta là bãi hỏa táng, xin hãy nghe lời phân giải này. Chính tự ngã bên trong mới làm cho các hành vi kết quả và thúc đẩy người ta hướng về điều thiện; còn ‘āśrama’—địa vị tu trì hay thân phận bên ngoài—tự nó không phải là nguyên nhân của dharma.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma is grounded in the inner self—one’s intention, conscience, and moral agency. External status such as belonging to a particular āśrama does not automatically make one righteous; actions bear fruit through the self that chooses and sustains them.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs on dharma and right conduct. Here he addresses a potential objection based on outward circumstances (even something as socially stigmatized as living near a cremation-ground) and asserts that true righteousness depends on inner disposition and ethical action, not merely on one’s formal life-stage or social-religious label.