Shloka 29
Nakula’s Engagement with Citra-sena and Karṇa’s Sons; Śalya Re-stabilizes the Kaurava Host
संजज्ञे रणभूमौ तु परलोकवहा नदी । शोणितोदा रथावर्ता ध्वजवृक्षास्थिशर्करा,उस समय रणभूमिमें एक रक्तकी नदी बह चली, जो परलोककी ओर प्रवाहित होनेवाली थी। रक्त ही उसका जल था, रथ भँवरके समान प्रतीत होते थे, ध्वज तटवर्ती वृक्षेके समान जान पड़ते थे, हड्डियाँ कंकड़-पत्थरोंका भ्रम उत्पन्न करती थीं, कटी हुई भुजाएँ नाकोंके समान दिखायी देती थीं, धनुष उसके स्रोत थे, हाथी पार्श्ववर्ती पर्वत और घोड़े प्रस्तर-खण्डके तुल्य थे, मेदा और मज्जा ये ही उसके पंक थे, छत्र हंस थे, गदाएँ नौका जान पड़ती थीं, कवच और पगड़ी आदि वस्तुएँ सेवारके समान उस नदीके जलको आच्छादित किये हुए थीं, पताकाएँ सुन्दर वृक्ष-सी दिखायी देती थीं, चक्र (पहिये) चक्रवाकोंके समूहकी भाँति उस नदीका सेवन करते थे और त्रिवेणुरूपी सर्प उसमें भरे हुए थे
sañjajñe raṇabhūmau tu paralokavahā nadī | śoṇitodā rathāvartā dhvajavṛkṣāsthiśarkarā ||
Sañjaya thưa: Trên chiến địa ấy dấy lên một con sông đưa chúng sinh về cõi bên kia. Nước của nó là máu; chiến xa thành những xoáy nước; cờ xí đứng như cây ven bờ; xương cốt rải như sỏi đá—một thị kiến điềm gở, vẽ chiến tranh như dòng chảy cuốn kẻ ngã xuống về cái chết và đời sau.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses a stark metaphor—war as a river of blood flowing to the afterlife—to underline the moral weight and irreversible consequences of violence: battle does not merely decide victory, it carries lives away, reminding listeners of impermanence and the grave cost that dharma must reckon with.
Sañjaya, narrating the Kurukṣetra war, depicts the battlefield as if a dreadful river has formed there: blood is its water, chariots its whirlpools, banners its trees, and bones its pebbles—an intensified poetic description of the carnage and the mass death occurring in the fighting.