Shloka 21
Nakula’s Engagement with Citra-sena and Karṇa’s Sons; Śalya Re-stabilizes the Kaurava Host
राजन! खुले नेत्रोंवाले प्राणशून्य घायल मस्तकोंसे ढकी हुई पृथ्वी लाल कमलोंसे आच्छादित हुई-सी शोभा पाती थी ।। बाहुभि श्वन्दनादिग्धै: सकेयूरैर्महा धनैः । पतितैर्भाति राजेन्द्र महाशक्रध्वजैरिव,राजेन्द्र! बाजूबंद तथा दूसरे बहुमूल्य आभूषणोंसे विभूषित, चन्दनचर्चित भुजाएँ कटकर पृथ्वीपर गिरी थीं, जो महान् इन्द्रध्वजके समान जान पड़ती थीं। उनके द्वारा रणभूमिकी अपूर्व शोभा हो रही थी
bāhubhiḥ śvandanādigdhaiḥ sakeyūraiḥ mahādhanaiḥ | patitair bhāti rājendra mahāśakradhvajair iva ||
Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, chiến địa rực lên bởi những cánh tay bị chém lìa—bôi đàn hương, vẫn còn đeo vòng tay và các bảo sức quý—rơi rải trên đất như những cột cờ cao vút của Indra. Trong cảnh tượng ghê gớm ấy, chính dấu hiệu của giàu sang và tao nhã lại hóa thành biểu tượng của diệt vong, cho thấy chiến tranh lật nhào vẻ huy hoàng thế tục và biến kiêu hãnh thành một màn phô bày vô hồn.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of worldly splendor: ornaments, wealth, and cultivated refinement (sandal paste, armlets) cannot protect life. In war, what once signified status becomes a mute sign of destruction, urging reflection on pride, attachment, and the ethical cost of violence.
Sañjaya describes the battlefield to Dhṛtarāṣṭra: severed arms, still decorated with costly armlets and smeared with sandal paste, lie scattered on the ground. Their upright, banner-like appearance evokes a simile—like Indra’s great standards—heightening the tragic grandeur of the scene.