Shloka 243
Śalya’s Consecration as Senāpati and Kṛṣṇa’s Counsel to Yudhiṣṭhira (शल्यस्य सेनापत्यभिषेकः)
यत्र मित्रममित्रं वा परीक्षन्ते बुधा जना: । तदनन्तर राजा दुर्योधनने भूमिपर खड़ा हो रथपर बैठे हुए रणभूमिमें द्रोण और भीष्मके समान पराक्रमी राजा शल्यसे हाथ जोड़कर कहा--"मित्रवत्सल! आज आपके मित्रोंक सामने वह समय आ गया है जब कि दविद्वान् पुरुष शत्रु या मित्रकी परीक्षा करते हैं
yatra mitram amitraṃ vā parīkṣante budhā janāḥ | tad-anantaraṃ rājā duryodhanaḥ bhūmipar khaḍgaṃ dhṛtvā rathopaviṣṭaḥ raṇabhūmau droṇa-bhīṣma-samānāṃ parākramavantaṃ rājānaṃ śalyaṃ hasta-yugmaṃ kṛtvā uvāca— “mitra-vatsala! adya te mitrāṇāṃ samakṣaṃ sa kālaḥ prāptaḥ yatra vidvān puruṣāḥ śatruṃ vā mitraṃ vā parīkṣante.”
Sañjaya nói: “Nơi mà những bậc trí giả đem ra thử thách xem ai thật là bạn, ai thật là thù—sau đó, vua Duryodhana, đứng trên mặt đất tay cầm gươm rồi lại ngồi lên chiến xa giữa chiến địa, chắp tay thưa với vua Śalya—dũng mãnh như Droṇa và Bhīṣma: ‘Hỡi người hết lòng vì bằng hữu! Hôm nay, trước mặt các đồng minh của ngài, thời khắc đã đến khi người sáng suốt phán xét xem kẻ ấy tỏ ra là thù hay là bạn.’”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames war as a moral proving-ground: in moments of crisis, the wise discern who truly acts as a friend or as an enemy, not merely by words or formal ties but by conduct and support when it matters most.
Sañjaya narrates Duryodhana’s approach to King Śalya on the battlefield. With a gesture of folded hands, Duryodhana urges Śalya—renowned for prowess like Droṇa and Bhīṣma—to show his loyalty, declaring that the decisive time has come when one’s status as friend or foe is tested.