Shloka 5
अध्याय ४ — दुर्योधनस्य असंधि-निश्चयः
Duryodhana’s Refusal of Reconciliation
अभिन्ञानं नरेन्द्राणां विक्षतं प्रेक्ष्य संयुगे । कृपाविष्ट: कृपो राजन् वयःशीलसमन्वित:,संजय कहते हैं--माननीय नरेश! उस समय रणभूमिमें महामनस्वी वीरोंके रथ और उनकी बैठकें टूटी पड़ी थीं। सवारोंसहित हाथी और पैदल सैनिक मार डाले गये थे। वह युद्धस्थल रुद्रदेवकी क्रीडाभूमि श्मशानके समान अत्यन्त भयानक जान पड़ता था और वहाँ लाखों नरेशोंका नामोनिशान मिट गया था। यह सब देखकर जब आपके पुत्र दुर्योधनका मन शोकमें डूब गया और उसने युद्धसे मुँह मोड़ लिया, कुन्तीपुत्र अर्जुनका पराक्रम देखकर समस्त सेनाएँ जब भयसे अत्यन्त व्याकुल हो उठीं और भारी दु:खमें पड़कर चिन्तामग्न हो गयीं, उस समय मथे जाते हुए सैनिकोंका जोर-जोरसे आर्तनाद सुनकर तथा राजाओंके चिह्नस्वरूप ध्वज आदिको युद्धस्थलमें क्षत-विक्षत हुआ देखकर प्रौढ़ अवस्था और उत्तम स्वभावसे युक्त तेजस्वी कृपाचार्यके मनमें बड़ी दया आयी। भरतवंशी नरेश! वे बातचीत करनेमें अत्यन्त कुशल थे। उन्होंने राजा दुर्योधनके निकट जाकर उसकी दीनता देखकर इस प्रकार कहा--
sañjaya uvāca | abhinānaṃ narendrāṇāṃ vikṣataṃ prekṣya saṃyuge | kṛpāviṣṭaḥ kṛpo rājan vayaḥśīlasamanvitaḥ ||
Sañjaya nói: “Tâu Đại vương, thấy trên chiến địa những phù hiệu vương quyền—cờ xí và dấu hiệu của ngôi báu—bị xé nát, tan tành giữa tiếng binh đao, Kṛpa, người có tuổi tác chín chắn và phẩm hạnh cao quý, liền tràn ngập lòng thương xót. Sự đổ nát của biểu tượng đế vương và nỗi khổ của chiến sĩ đã khơi dậy nơi ông một tấm lòng nhân hậu, báo trước lời khuyên nhằm trấn định một tâm trí đang chao đảo vì sầu và sợ.”
संजय उवाच
Educational Q&A
Even amid righteous duty and the harshness of war, mature character (śīla) is shown by the capacity for compassion. The verse highlights that ethical sensitivity is not weakness; it is the ground from which wise counsel and restraint can arise when minds are destabilized by loss.
Sañjaya describes the battlefield scene where the kings’ identifying emblems are destroyed. Witnessing this devastation, the elder warrior-teacher Kṛpa is moved by pity, preparing to approach and speak—contextually, to counsel the Kaurava leadership shaken by the tide of battle.