Shloka 22
अध्याय ९ — दुर्योधनस्य अन्त्यावस्था, विलापः, तथा सौप्तिक-प्रतिवृत्तम्
Duryodhana’s Final Condition, Lamentation, and the Night’s Report
कथं त्वां सर्वधर्मज्ञ क्षुद्र: पापो वृकोदर: । निकृत्या हतवान् मन्दो नूनं कालो दुरत्यय:,“आप तो सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता थे। आपको उस मूर्ख, नीच और पापी भीमसेनने किस तरह धोखेसे मार डाला? अवश्य ही कालका उल्लंघन करना सर्वथा कठिन है
kathaṁ tvāṁ sarvadharmajña kṣudraḥ pāpo vṛkodaraḥ | nikṛtyā hatavān mando nūnaṁ kālo duratyayaḥ ||
Sañjaya nói: “Ngài vốn là người thấu triệt mọi dharma. Vậy mà Bhīma—Vṛkodara—kẻ hèn mọn, tội lỗi và ngu muội ấy đã giết ngài bằng mưu trá như thế nào? Quả thật Thời gian (Kāla), tức số mệnh, là điều không thể vượt qua.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts moral knowledge (sarvadharmajña) with the harsh outcomes of war, underscoring that Kāla (Time/fate) is ‘duratyaya’—not easily overcome—even by those who understand dharma; it also highlights the ethical tension around victory achieved through nikṛti (deceit/stratagem).
Sañjaya addresses the fallen Duryodhana, expressing astonishment and grief that Bhīma (Vṛkodara) killed him through a deceptive tactic, and concludes that such an end reflects the irresistible power of Time/fate.