Shloka 151
Sauptika Parva, Adhyaya 8 — Dhṛṣṭadyumna-vadha and the Camp’s Nocturnal Rout
असंशयं हि कालस्य पर्यायो दुरतिक्रम: । तादृशा निहता यत्र कृत्वास्माकं जनक्षयम्,राजन! इसमें संशय नहीं कि कालकी गतिका उल्लंघन करना अत्यन्त कठिन है। जहाँ हमारे पक्षके लोगोंका संहार करके विजयको प्राप्त हुए वैसे-वैसे वीर मार डाले गये
asaṃśayaṃ hi kālasya paryāyo duratikramaḥ | tādṛśā nihatā yatra kṛtvāsmākaṃ janakṣayam, rājan |
Sañjaya nói: “Không còn nghi ngờ gì: dòng chảy và vòng xoay của Thời gian thật khó lòng vượt qua. Ngay tại nơi ấy, tâu Đại vương, chính những dũng sĩ hùng mạnh—những kẻ đã gây nên cảnh diệt vong cho phe ta và giành lấy thắng lợi—lại bị đánh gục và ngã xuống.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the inevitability of Kāla (Time): even those who achieve victory through devastating violence cannot escape the larger cycle of consequence. It frames the war’s outcomes as governed by an overpowering temporal-moral order that no one can easily transgress.
Sañjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra that the very warriors who had earlier caused massive losses to the Kaurava side and secured triumph were later themselves killed—highlighting the reversal brought about by the inexorable movement of Time.