Shloka 5
Rudra’s Omitted Share in the Yajña (रुद्रभागानुपपत्तिः — यज्ञोपाख्यानम्)
जब देवताओंने यज्ञमें उनका कोई भाग नियत नहीं किया, तब व्याप्रचर्मधारी भगवान् शिवने उनके दमनके लिये साधन जुटानेकी इच्छा रखकर सबसे पहले धनुषकी सृष्टि की ।। लोकयज्ञः क्रियायज्ञो गृहयज्ञ: सनातन: । पजञ्चभूतनृयज्ञश्न जज्ञे सर्वमिदं जगत्,लोकयज्ञ, क्रियायज्ञ, सनातन गृहयज्ञ, पंचभूतयज्ञ और मनुष्ययज्ञ--ये पाँच प्रकारके यज्ञ हैं। इन्हींसे यह सम्पूर्ण जगत् उत्पन्न होता है
vaiśampāyana uvāca | yadā devatābhir yajñe teṣāṃ na kaścid bhāgo niyataḥ, tadā vyāghracarmadharī bhagavān śivaḥ teṣāṃ damanāya sādhanāni saṃbhartum icchan prathamaṃ dhanur asṛjat || lokayajñaḥ kriyāyajño gṛhayajñaḥ sanātanaḥ | pañcabhūtayajño manuṣyayajñaś ca—ete pañca yajñāḥ | etebhya eva sarvam idaṃ jagaj jajñe ||
Vaiśampāyana nói: Khi các chư thiên không định phần nào cho họ trong lễ tế, thì Đấng Thế Tôn Śiva—khoác da hổ—với ý muốn gom đủ phương tiện để khuất phục họ, trước hết đã tạo ra cây cung. Có năm loại tế lễ: tế lễ vì phúc lợi của thế gian, tế lễ bằng hành nghi theo quy định, tế lễ gia đình thường hằng, tế lễ hướng đến năm đại nguyên tố, và tế lễ dâng cho loài người. Từ những bổn phận tế lễ ấy, toàn thể thế giới này được nói là phát sinh.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage links cosmic and social order to properly performed and properly shared sacrificial duties. When rightful shares are denied, disorder arises and corrective power (symbolized by Śiva creating the bow) becomes necessary; thus dharma includes both sustaining rites/service and just restraint.
Vaiśampāyana describes a situation where certain beings are denied a sacrificial share by the gods; in response, Śiva, preparing to subdue them, creates the bow as an instrument of control. The text then enumerates five forms of yajña to frame sacrifice as the foundation of the world’s functioning.