Shloka 12
असंतोष ही लक्ष्मीकी प्राप्तिका मूल कारण है; अतः मैं असंतोष चाहता हूँ। राजन्! जो अपनी उन्नतिके लिये प्रयत्न करता है, उसका वह प्रयत्न ही सर्वोत्तम नीति है ।। ममत्वं हि न कर्तव्यमैश्व॒र्ये वा धनेडपि वा । पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजधर्म हि तं विदु:,ऐश्वर्य अथवा धनमें ममता नहीं करनी चाहिये, क्योंकि पहलेके उपार्जित धनको दूसरे लोग बलात् छीन लेते हैं। यही राजधर्म माना गया है
asaṁtoṣo hi lakṣmyāḥ prāptikā mūla-kāraṇam; ataḥ aham asaṁtoṣam icchāmi. rājan! yaḥ svasyonnatyai prayatate, tasya sa prayatna eva śreṣṭhā nītiḥ. mamatvaṁ hi na kartavyam aiśvarye vā dhane ’pi vā; pūrvāvāptaṁ haranty anye—rāja-dharma hi taṁ viduḥ.
Duryodhana nói: “Sự không thỏa mãn là căn nguyên của việc đạt được phú quý; bởi vậy ta chọn giữ mình trong trạng thái không thỏa mãn. Tâu Đại vương, với kẻ gắng sức vì sự thăng tiến của chính mình, chính sự gắng sức ấy là kế sách tốt nhất. Chớ bám víu bằng lòng chiếm hữu vào vương quyền hay của cải, vì những gì đã thu được trước kia có thể bị kẻ khác dùng sức mạnh đoạt mất; đó, theo lời ta, là điều người đời hiểu là đạo trị nước của bậc quân vương.”
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse presents a hard-edged political ethic: prosperity is driven by persistent dissatisfaction and effort, while attachment to wealth or sovereignty is portrayed as unwise because power and property are unstable and can be seized. It contrasts ‘striving’ (prayatna) as the best nīti with the futility of possessiveness (mamatva) in royal life.
In the Sabha Parva context, Duryodhana articulates his worldview to the king he addresses: he justifies relentless ambition and frames the competitive, coercive nature of kingship as normal ‘rāja-dharma.’ The statement reveals his mindset—restless desire for increase and a readiness to accept force and dispossession as part of political order.