Shloka 31
(एष ते तनयो राजन् मा तप्सीस्त्वं तपो वने । प्रजा: पालय धर्मेण एष धर्मो महीक्षिताम् ।। महाराज! यह फल तुम्हें पुत्रप्राप्ति करायेगा, अब तुम वनमें जाकर तपस्या न करो; धर्मपूर्वक प्रजाका पालन करो। यही राजाओंका धर्म है। यजस्व विविधैर्यज्जैरिन्द्र तर्पय चेन्दुना । पुत्र राज्ये प्रतिष्ठाप्प तत आश्रममाव्रज ।। “नाना प्रकारके यज्ञोंद्वारा भगवानका यजन करो और देवराज इन्द्रको सोमरससे तृप्त करो। फिर पुत्रको राज्यसिंहासनपर बिठाकर वानप्रस्थाश्रममें आ जाना। अष्टौ वरान् प्रयच्छामि तव पुत्रस्य पार्थिव । ब्रह्मण्यतामजेयत्वं युद्धेषु च तथा रतिम् ।। 'भूपाल! मैं तुम्हारे पुत्रके लिये आठ वर देता हँ--वह ब्राह्मणभक्त होगा, युद्धमें अजेय होगा, उसकी युद्धविषयक रुचि कभी कम न होगी/। प्रियातिथेयतां चैव दीनानामन्ववेक्षणम् । तथा बल॑ च सुमहल्लोके कीर्ति च शाश्वतीम् ।। अनुरागं प्रजानां च ददौ तस्मै स कौशिक: ।) “वह अतिथियोंका प्रेमी होगा, दीन-दुखियोंपर उसकी सदा कृपा-दृष्टि बनी रहेगी, उसका बल महान् होगा, लोकमें उसकी अक्षय कीर्तिका विस्तार होगा और प्रजाजनोंपर उसका सदा स्नेह बना रहेगा।” इस प्रकार चण्डकौशिक मुनिने उसके लिये ये आठ वर दिये। एतच्छुत्वा मुनेर्वाक्यं शिरसा प्रणिपत्य च । मुने: पादौ महाप्राज्ञ: स नृप: स्वगृहं गत:,मुनिका यह वचन सुनकर उन परम बुद्धिमान राजा बृहद्रथने उनके दोनों चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम किया और अपने घरको लौट गये
eṣa te tanayo rājan mā tapsīstvaṃ tapo vane | prajāḥ pālaya dharmeṇa eṣa dharmo mahīkṣitām ||
yajasva vividhairyajñairindraṃ tarpaya cendunā | putraṃ rājye pratiṣṭhāpya tata āśramamāvraja ||
aṣṭau varān prayacchāmi tava putrasya pārthiva | brahmaṇyatāmaje yatvaṃ yuddheṣu ca tathā ratim ||
priyātitheyatāṃ caiva dīnānāmanvavekṣaṇam | tathā balaṃ ca sumahalloke kīrtiṃ ca śāśvatīm ||
anurāgaṃ prajānāṃ ca dadau tasmai sa kauśikaḥ |
etacchrutvā munervākyaṃ śirasā praṇipatya ca | muneḥ pādau mahāprājñaḥ sa nṛpaḥ svagṛhaṃ gataḥ ||
“Đây sẽ là con trai của ngài, hỡi Đại vương. Chớ ưu sầu, và chớ vào rừng tu khổ hạnh. Hãy bảo hộ thần dân theo đúng dharma—đó là dharma của bậc quân vương. Hãy cử hành nhiều loại tế lễ; làm thỏa mãn Indra bằng rượu Soma. Rồi khi đã lập con ngài lên ngai, hãy lui về nếp sống lâm cư. Hỡi bậc trị vì, ta ban tám ân phúc cho con ngài: lòng tôn kính các Bà-la-môn và học đạo thánh; bất khả chiến bại nơi chiến trận và niềm hăng say không suy giảm đối với bổn phận võ nghiệp; yêu việc kính đãi khách; luôn đoái thương kẻ nghèo khổ và người hoạn nạn; sức mạnh lớn lao; danh tiếng bền lâu trong đời; và tình thương không dứt đối với muôn dân.” Nghe lời ấy của hiền triết, nhà vua khôn ngoan cúi đầu đảnh lễ dưới chân ngài rồi trở về cung thất.
श्रीकृष्ण उवाच
Educational Q&A
A king’s primary austerity is not forest-penance but righteous governance: protecting subjects according to dharma. After securing succession and fulfilling sacrificial duties, the ruler may withdraw to the forest-stage (vānaprastha).
A sage (Kauśika) reassures King Bṛhadratha that he will have a son, instructs him to perform sacrifices and later retire after enthroning the heir, and grants eight boons describing the future prince’s virtues. The king bows to the sage and returns home.