Shloka 18
अध्याय ४ — द्वारकानिमित्तानि, प्रभासगमनम्, मौसलप्रारम्भः
Omens in Dvārakā, Journey to Prabhāsa, and the Musala Outbreak
वने शून्ये विचरंश्विन्तयानो भूमौ चाथ संविवेशाग्र्यतेजा: । सर्व तेन प्राक्तदा वित्तमासीद् गान्धार्या यद् वाक्यमुक्त: स पूर्वम्,उपर्युक्त सब लोगोंने आगे बढ़कर उनकी अगवानी की, स्वागतपूर्वक अभिनन्दन किया और अर्घ्य-पाद्य आदि उपचारोंद्वारा उनकी पूजा सम्पन्न की। भाई बलरामके परम धाम पधारनेके पश्चात् सम्पूर्ण गतियोंको जाननेवाले दिव्यदर्शी भगवान् श्रीकृष्ण कुछ सोचते- विचारते हुए उस सूने वनमें विचरने लगे। फिर वे श्रेष्ठ तेजवाले भगवान् पृथ्वीपर बैठ गये। सबसे पहले उन्होंने वहाँ उस समय उन सारी बातोंको स्मरण किया, जिन्हें पूर्वकालमें गान्धारी देवीने कहा था
vane śūnye vicaraṁś cintayāno bhūmau cātha saṁviveśāgryatejāḥ | sarvaṁ tena prāktadā vittaṁ āsīd gāndhāryā yad vākyam uktaḥ sa pūrvam ||
Vaiśampāyana nói: Sau khi thong thả bước đi trong khu rừng hoang vắng, lòng trĩu nặng suy tư, Đấng có hào quang tối thượng đã ngồi xuống trên mặt đất. Ngay tại đó, trong khoảnh khắc ấy, Ngài trước hết hồi tưởng trọn vẹn những lời mà Hoàng hậu Gāndhārī từng nói thuở xưa—những lời đã từng hướng về Ngài, nay trở lại với sức nặng của đạo lý, khi hệ quả của nghiệp quá khứ đang dần hiển lộ.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even the greatest are not outside the moral order: past actions and the suffering they cause return as consequences. The verse highlights reflective remembrance—bringing earlier warnings (Gāndhārī’s words) back into awareness when their ethical force becomes unavoidable.
After Balarāma’s departure to his supreme state (context of the chapter), Kṛṣṇa wanders alone in an empty forest, deep in thought, then sits on the ground and recalls Gāndhārī’s earlier statement—setting the stage for the unfolding end of the Yādavas and the closing of his earthly līlā.