Shloka 63
कृष्णेन अर्जुनस्य प्रोत्साहनम् — Kṛṣṇa’s Exhortation to Arjuna
Prelude to Karṇa’s Slaying
नागाश्च समरे उयड़ं ममृदु: शीघ्रगा नृप । हाथी हाथियोंसे भिड़कर एक-दूसरेको संताप देने लगे। उस समरांगणमें घोड़े घोड़ों
sañjaya uvāca | nāgāś ca samare yuddhe mṛdūḥ śīghragā nṛpa | hastī hastibhir āhūya parasparaṃ santāpayām āsuḥ | tatra samaraṅgaṇe aśvā aśvaiḥ rathino rathibhiḥ padātayaḥ padātibhiḥ samūhāś ca aśvasamudāyā rathāś ca hastinaś ca mardayām āsuḥ | nareśvara! evaṃ rathino hastinaś ca aśvān ca tathā śīghragā hastinaḥ tasmin yuddhasthale hastisenāyā anyān trīn aṅgān api ruroduḥ |
Sañjaya nói: “Hỡi đại vương, trong trận ấy, những voi chiến lao nhanh đã dồn ép voi chiến khác, khiến chúng hành hạ nhau. Trên chiến trường, ngựa đụng ngựa, chiến xa đối chiến xa, bộ binh đối bộ binh; từng khối kỵ binh, chiến xa và voi chiến nghiền nát, giày xéo khắp nơi. Vì thế, hỡi chúa tể loài người, các dũng sĩ trên chiến xa xông ép vào voi và ngựa; còn những voi chiến lao nhanh, ngay giữa cuộc giao tranh, giẫm nát ba binh chủng còn lại—kỵ binh, chiến xa và bộ binh—khiến trật tự đội ngũ tan rã thành sự hủy diệt lẫn nhau.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war collapses orderly formations into indiscriminate mutual harm: even the structured fourfold army (elephants, chariots, cavalry, infantry) becomes a scene of trampling and torment, highlighting the ethical cost and dehumanizing momentum of battle.
Sanjaya describes the melee: elephants collide with elephants; horses, charioteers, and infantry engage their counterparts; and the fast-charging elephants end up trampling not only enemies but also the other arms of the army, intensifying confusion and destruction on the battlefield.