Shloka 22
Adhyāya 17 — गजयुद्ध-वृत्तान्तः, सहदेव-दुःशासन-संघर्षः, नकुल-कर्ण-समागमः
Elephant-battle account; Sahadeva–Duhshasana clash; Nakula–Karna encounter
गजा रथाश्वाः पुरुषाश्व संघश: परस्परघ्ना: परिपेतुराहवे । परस्परं प्रस्खलिता: समाहिता भृशं निपेतुर्बहुभाषिणों हता:
gajā rathāśvāḥ puruṣāś ca saṅghaśaḥ parasparaghnāḥ paripetur āhave | parasparaṃ praskhalitāḥ samāhitā bhṛśaṃ nipetur bahubhāṣiṇo hatāḥ ||
Sañjaya nói: Trong trận chiến, voi, xe chiến, ngựa và từng đoàn bộ binh cuộn xoáy, đánh và phản kích lẫn nhau. Bị thương nặng bởi đòn của chính đồng loại, họ loạng choạng, vấp ngã; giữa muôn tiếng la hét ồn ào, kẻ bị giết ngã xuống thành từng đống.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the self-propagating nature of violence in war: when combatants are locked in mutual aggression (paraspara), order and restraint collapse, leading to indiscriminate suffering and death. Ethically, it functions as a stark reminder of war’s cost and the ease with which human speech and emotion turn into clamour amid destruction.
Sañjaya describes the battlefield at a peak of confusion: elephants, chariots, horses, and infantry surge in masses, striking one another. Many are grievously wounded, stumble, shout, and then fall dead—portraying a chaotic melee rather than orderly duels.