Mahabharata 7.49.30 — Drona Parva, Adhyaya 49, Shloka 30

Droṇa-parva Adhyāya 49: Yudhiṣṭhira’s Lament and Strategic Foreboding after Abhimanyu’s Fall

Devanagari script

पृथिव्यामनुकीर्णैश्न व्यश्वसारथियोधिभि: । हृदैरिव प्रक्षुभितैर्हतनागै रथोत्तमै:

Transliteration

sañjaya uvāca |

pr̥thivyām anukīrṇaiś ca vy-aśva-sārathi-yodhibhiḥ |

hr̥dair iva prakṣubhitair hata-nāgai rathottamaiḥ ||

Translation

Sañjaya nói: Mặt đất ngổn ngang những chiến xa tinh tuyển và những voi bị giết—những chiến xa nay không còn ngựa, không còn người đánh xe, không còn chiến binh—khiến chiến địa trông như những hồ nước bị khuấy động đến cuồng loạn. Những voi lớn bị hạ giữa móc điều khiển, giáp trụ, binh khí và cờ xí nằm vỡ nát như núi đổ. Lại thêm từng đoàn bộ binh bị chém ngã, mặt đất trở nên vô cùng ghê rợn, gieo sợ hãi vào lòng kẻ nhút nhát. Cảnh ấy nhấn mạnh cái giá đạo lý của chiến tranh: dũng lực và tài nghệ kết thúc trong hoang tàn, và chính chiến địa trở thành chứng tích cho khổ đau khi dharma bị tranh chấp bằng bạo lực.

Word by Word

• पृथिव्याम्: on the earth
• पृथिव्याम्: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: पृथिवी
• Form: Feminine, Locative, Singular

• अनुकीर्णैः: strewn/scattered (with)
• अनुकीर्णैः: Karana
• Type: Adjective
• Root: अनुकीर्ण
• Form: Masculine/Neuter, Instrumental, Plural

• न: not
• Type: Indeclinable
• Root: न

• व्यश्वसारथियोधिभिः: with horses, charioteers, and warriors
• व्यश्वसारथियोधिभिः: Karana
• Type: Noun
• Root: अश्व + सारथि + योध
• Form: Masculine, Instrumental, Plural

• हृदैः: with hearts
• हृदैः: Karana
• Type: Noun
• Root: हृद्
• Form: Neuter, Instrumental, Plural

• इव: as if/like
• Type: Indeclinable
• Root: इव

• प्रक्षुभितैः: agitated/churned
• प्रक्षुभितैः: Karana
• Type: Adjective
• Root: प्रक्षुभित
• Form: Masculine/Neuter, Instrumental, Plural

• हतनागैः: with slain elephants
• हतनागैः: Karana
• Type: Noun
• Root: हत + नाग
• Form: Masculine, Instrumental, Plural

• रथोत्तमैः: with excellent chariots
• रथोत्तमैः: Karana
• Type: Noun
• Root: रथ + उत्तम
• Form: Masculine, Instrumental, Plural

Speaker

संजय उवाच

Characters & Entities

• Sañjaya
• earth (pr̥thivī)
• chariots (ratha)
• horses (aśva)
• charioteers (sārathi)
• warriors (yodhin)
• lakes/ponds (hrada)
• elephants (nāga)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights the ethical gravity of war: even the greatest instruments of power—elephants and superb chariots—end as wreckage, turning the earth into a fearful witness. It implicitly warns that violence, even when pursued for victory, produces pervasive suffering and terror, challenging the stability of dharma.

What is happening in the narrative?

Sañjaya describes the battlefield after intense fighting: the ground is littered with broken chariots lacking horses, charioteers, and fighters, and with elephants slain amid their martial equipment. The devastation is so extreme that the land appears like churned lakes and becomes terrifying to behold.