Adhyaya 31

Verse 1

अपन बछ। है २ >> एकत्रिशो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाओंका घमासान युद्ध तथा अभश्रत्थामाके द्वारा राजा नीलका वध धृतराष्ट्र रवाच तेष्वनीकेषु भग्नेषु पाण्डुपुत्रेण संजय | चलितानां द्रुतानां च कथमासीन्मनो हि व:

Dhṛtarāṣṭra hỏi: “Sañjaya, khi các trận thế bị người con của Pāṇḍu (Arjuna) phá tan, và binh lính hoảng loạn, vội vã tháo chạy, hàng ngũ rối loạn—khi ấy tâm trạng của các ngươi ra sao?”

Verse 2

अनीकानां प्रभग्नानामवस्थानमपश्यताम्‌ । दुष्करं प्रतिसंधानं तन्ममाचक्ष्व संजय

“Khi các đạo quân tan vỡ, đang tháo chạy mà chẳng thấy nơi nào để dừng chân, thì việc gom họ lại, sắp xếp họ về một chỗ là điều vô cùng khó. Vậy nên, Sañjaya, hãy thuật cho ta mọi tin tức ấy thật chính xác.”

Verse 3

संजय उवाच तथापि तव पुत्रस्य प्रियकामा विशाम्पते । यश: प्रवीरा लोकेषु रक्षन्तो द्रोणमन्वयु:

Sañjaya thưa: “Dẫu trong quân đã xảy ra cảnh hỗn loạn, hỡi chúa tể muôn dân, vẫn có nhiều dũng sĩ lừng danh khắp thế gian—mong làm điều đẹp lòng con trai bệ hạ—đã giữ gìn danh dự của mình mà theo sát Droṇa, đứng về phía thầy.”

Verse 4

समुद्यतेषु चास्त्रेषु सम्प्राप्ते च युधिष्ठिरे । अकुर्वन्नार्यकर्माणि भैरवे सत्यभीतवत्‌

Sañjaya nói: Khi vũ khí đã được giương lên khắp bốn phía và vua Yudhiṣṭhira đã xông vào trận địa, thì ngay giữa cơn hỗn loạn ghê rợn ấy, các chiến binh vẫn phô bày sức gắng của bậc trượng phu theo đúng đạo lý của người cao quý (ārya), hành động như thể trong lòng không còn chỗ cho sợ hãi. Cảnh tượng ấy nêu bật đạo đức của giai cấp chiến sĩ (Kṣatriya): một khi chiến trận đã khai, người ta phải can đảm và nỗ lực có kỷ luật, dù tình thế có kinh hoàng đến đâu.

Verse 5

अन्तरं भीमसेनस्य प्रापतन्नमितौजस: । सात्यकेश्वचैव वीरस्य धृष्टद्युम्नस्य वा विभो

Sañjaya nói: Ôi bậc chúa tể hùng mạnh, các chiến binh Kaurava có sức mạnh vô lượng đã lao tới, tìm một kẽ hở—tận dụng bất kỳ phút sơ suất nào của Bhīmasena, hay Sātyaki, hoặc vị anh hùng Dhṛṣṭadyumna. Khi trận chiến khủng khiếp bùng lên và vũ khí được giương khắp bốn phía, các chiến sĩ không hề run sợ, phô bày dũng khí được người cao quý (ārya) tôn trọng; nhưng ngay trong cơn dồn ép ấy, phe Kaurava vẫn toan phá vỡ đội ngũ Pāṇḍava bằng cách chớp lấy sự lơ là thoáng chốc.

Verse 6

द्रोणं द्रोणमिति क्रूरा: पडचाला: समचोदयन्‌ । मा द्रोणमिति पुत्रास्ते कुरून्‌ सर्वानचोदयन्‌

Sañjaya nói: Những chiến binh Pāñcāla hung hãn cứ thúc giục nhau, hô vang: “Droṇa! Droṇa!”—ý rằng: “Hãy bắt Droṇācārya, trói làm tù binh!” Cùng lúc ấy, các con trai của ngài lại khích lệ toàn thể quân Kuru: “Đừng để Droṇa bị địch bắt!” Thế là ở cả hai phía, sự gấp gáp của chiến trận dồn lại quanh vị thầy; việc bắt hay bảo vệ ông được xem như một mối then chốt vừa về đạo nghĩa vừa về mưu lược.

Verse 7

द्रोणं द्रोणमिति होके मा द्रोणमिति चापरे । कुरूणां पाण्डवानां च द्रोणद्यूतमवर्तत

Sañjaya nói: Một bên vang lên tiếng hô “Droṇa! Droṇa!”, còn bên kia có kẻ đáp lại “Không phải Droṇa!” Thế là, lấy Droṇācārya làm món đặt cược, quân Kuru và quân Pāṇḍava khởi động một “ván cờ chiến tranh” lạnh lùng—một cuộc tranh đoạt mà cơn cuồng nhiệt muốn bắt giữ và lời khẳng định bất khả xâm phạm đã lấn át sự tiết chế và lẽ phải.

Verse 8

यं यं प्रमथते द्रोण: पञ्चालानां रथव्रजम्‌ | तत्र तत्र तु पाज्चाल्यो धृष्टद्युम्नो5भ्यवर्तत

Sañjaya nói: Hễ nơi nào Droṇa toan nghiền nát những cụm chiến xa tụ hội của quân Pāñcāla, thì ngay nơi ấy, hoàng tử Pāñcāla Dhṛṣṭadyumna lại nhiều lần tiến lên đối mặt với ông. Cảnh tượng ấy cho thấy sự đối kháng không ngơi: sức mạnh bị chặn bằng sức mạnh, mỗi đợt công kích đều được đáp lại bằng một thế đứng có chủ ý—giữa bổn phận nghiệt ngã và mối thù địch của chiến trường.

Verse 9

तथा भागविपर्यसे: संग्रामे भैरवे सति । वीरा: समासदन्‌ वीरान्‌ कुर्वन्तो भैरवं रवम्‌

Sañjaya nói: Vì thế, khi trận chiến ghê rợn khởi lên trong cảnh phân đội đảo lộn, rối ren và bất lợi, các dũng sĩ của cả hai phe, gầm thét những tiếng rợn người, liền áp sát và xông đánh các anh hùng đối địch.

Verse 10

अकम्पनीया: शत्रूणां बभूवुस्तत्र पाण्डवा: | अकम्पयन्ननीकानि स्मरन्त: क्लेशमात्मन:,उस समय पाण्डवोंको शत्रुदलके लोग विचलित न कर सके। वे अपनेको दिये गये क्लेशोंको याद करके आपके सैनिकोंको कँपा रहे थे

Sañjaya nói: Ở đó, các Pāṇḍava tỏ ra không thể lay chuyển trước quân thù; nhớ lại những khổ nạn đã bị giáng xuống mình, họ khiến các trận thế của ngài phải rung chuyển.

Verse 11

ते त्वमर्षवशं प्राप्ता हवीमन्‍त: सत्त्वचोदिता: । त्यक्त्वा प्राणान्‌ न्यवर्तन्त घ्नन्तो द्रोणं महाहवे

Sañjaya nói: Bị thôi thúc bởi sức mạnh của sattva và cuốn theo cơn phẫn nộ dữ dội, họ quay trở lại—coi như đã bỏ mạng—để đánh hạ Droṇa trong trận đại chiến ấy.

Verse 12

अयसामिव सम्पात: शिलानामिव चाभवत्‌ | दीव्यतां तुमुले युद्धे प्राणेमिततेजसाम्‌

Sañjaya nói: Trong trận chiến cuồng loạn ấy, cuộc va chạm của những dũng sĩ uy lực—như thể đang đem chính mạng sống ra đánh cược—vang lên ghê rợn như sắt đập vào sắt, như đá nện vào đá.

Verse 13

नतु स्‍्मरन्ति संग्राममपि वृद्धास्तथाविधम्‌ । दृष्टपूर्व महाराज श्रुतपूर्वमथापि वा,महाराज! बड़े-बूढ़े लोग भी पहलेके देखे अथवा सुने हुए किसी भी वैसे संग्रामका स्मरण नहीं करते हैं

Sañjaya nói: “Tâu đại vương, ngay cả các bậc trưởng lão cũng không nhớ nổi một trận chiến như thế—dù là từng thấy trước đây hay chỉ từng nghe trong truyền tụng.”

Verse 14

प्राकम्पतेव पृथिवी तस्मिन्‌ वीरावसादने । निवर्तता बलौघेन महता भारपीडिता,वीरोंका विनाश करनेवाले उस युद्धमें लौटते हुए विशाल सैनिकसमूहके महान्‌ भारसे पीड़ित हो यह पृथ्वी काँपने-सी लगी

Sañjaya nói: Trong trận chiến ấy—nơi các anh hùng ngã gục—đất trời như rung chuyển, bị đè nặng bởi sức nặng mênh mông của đoàn quân khổng lồ khi họ quay lui.

Verse 15

घूर्णतो5पि बलौघस्य दिवं स्तब्ध्वेव नि:स्वन: । अजाततशधत्रोस्तत्सैन्यमाविवेश सुभैरव:

Sañjaya nói: Dẫu đoàn quân đông đảo đang xoay chuyển khắp nơi, tiếng gầm rền ghê rợn của họ như làm sững sờ cả bầu trời; âm thanh kinh hãi ấy lan tràn vào quân đội của Ajātaśatru (Yudhiṣṭhira).

Verse 16

समासाद्य तु पाण्डूनामनीकानि सहस्रश: । द्रोणेन चरता संख्ये प्रभग्नानि शितै: शरै:,रणभूमिमें विचरते हुए द्रोणाचार्यने पाण्डव-सेनामें प्रवेश करके अपने तीखे बाणोंद्वारा सहस्रों सैनिकोंके पाँव उखाड़ दिये

Sañjaya nói: Lướt khắp chiến địa, Droṇa xông thẳng vào các đội hình của quân Pāṇḍava và, bằng những mũi tên sắc như dao cạo, đã đánh tan họ—làm vỡ nát hàng ngàn hàng ngũ.

Verse 17

तेषु प्रमथ्यमानेषु द्रोणेनाद्भुतकर्मणा । पर्यवारयदासाद्य द्रोणं सेनापति: स्वयम्‌

Sañjaya nói: Khi các đạo quân ấy bị Droṇa—bậc làm nên những kỳ công nơi trận mạc—khuấy đảo và nghiền nát, chính vị tổng chỉ huy Dhṛṣṭadyumna đã tiến thẳng đến Droṇa và chặn đứng thế công của ông.

Verse 18

तदद्भुतम भूद्‌ युद्ध द्रोणपाउचालयोस्तथा । नैव तस्योपमा काचिदिति मे निश्चिता मति:,वहाँ द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नमें अद्भुत युद्ध होने लगा, जिसकी कहीं कोई तुलना नहीं थी, यह मेरा निश्चित मत है

Sañjaya nói: Rồi tại đó bùng lên một trận quyết chiến kỳ diệu giữa Droṇa và dũng sĩ xứ Pāñcāla; theo nhận định chắc chắn của ta, không nơi nào có thể tìm được cuộc giao tranh sánh kịp.

Verse 19

ततो नीलो5नलप्रख्यो ददाह कुरुवाहिनीम्‌ । शरस्फुलिड्जश्चापार्चिर्दहन्‌ कक्षमिवानल:

Sañjaya nói: Rồi Nīla, rực cháy như chính ngọn lửa, bắt đầu thiêu đốt đạo quân Kuru—mũi tên của chàng như những tia lửa bay, còn cây cung như ngọn lửa lan rộng—nuốt trọn quân trận như hỏa hoạn đồng nội nuốt cỏ khô. Cảnh tượng ấy cho thấy trong cơn cuồng loạn của chiến tranh, cơn giận và uy lực của một chiến binh đơn độc có thể biến chiến địa thành biển lửa không phân biệt, cuốn cả bạn lẫn thù, làm dày thêm bóng tối đạo lý của cuộc tàn sát.

Verse 20

त॑ दहन्तमनीकानि द्रोणपुत्र: प्रतापवान्‌ । पूर्वाभिभाषी सुश्लक्ष्णं स्मयमानो5भ्यभाषत

Sañjaya nói: Thấy chàng đang thiêu rụi các đội hình, người con hùng mạnh của Droṇa—Aśvatthāmā, kẻ thường lên tiếng trước—mỉm cười và cất lời với những câu dịu dàng, chọn lọc. Cảnh ấy nhấn mạnh rằng giữa bạo lực chiến tranh, lời nói cũng trở thành vũ khí: sự nhã nhặn và điềm tĩnh được dùng để định khung, biện minh, hoặc hướng lại hành động theo điều người ta cho là bổn phận (dharma) của mình.

Verse 21

नील किं बहुभिर्दग्वैस्तव योधे: शरार्चिषा । मयैकेन हि युध्यस्व क्रुद्ध: प्रहर चाशु माम्‌

Sañjaya nói: “Hỡi Nīla, ích gì mà thiêu đốt bao chiến binh của ngươi bằng ngọn lửa mũi tên? Hãy giao chiến với ta một mình. Trong cơn giận, hãy đánh ta ngay!” Giữa sức nóng chiến trường, lời thách đấu ấy kéo bạo lực khỏi đám đông về một đối thủ duy nhất tự nguyện—một lời kêu gọi phép tắc võ sĩ và cuộc giao tranh tập trung, thay vì tàn sát bừa bãi.

Verse 22

तं पद्मनिकराकारं पद्मपत्रनिभेक्षणम्‌ | व्याकोशपदञ्माभमुखो नीलो विव्याध सायकै:

Sañjaya nói: Nīla bắn tên xuyên Aśvatthāmā—Aśvatthāmā có dáng hình như một cụm sen, đôi mắt như cánh sen, và gương mặt như đóa sen nở tròn. Giữa chiến trận, lời kể nhấn mạnh rằng ngay cả một chiến binh được miêu tả bằng hình ảnh thanh tịnh, cát tường cũng vẫn chịu luật lạnh lùng, vô tư của chiến tranh: vẻ đẹp và dũng lực không che chở được khỏi thương tích.

Verse 23

तेनापि विद्ध:ः सहसा दौणिर्भल्लै: शितैस्त्रिभि: । धनुर्ध्वजं च छत्र॑ं च द्विषतः स न्यकृन्तत

Sañjaya nói: Dẫu bị địch bắn trúng, Aśvatthāman (con của Droṇa) lập tức đáp trả: với ba mũi tên bhalla sắc như dao, chàng chém đứt cung, cờ hiệu và lọng (tán) của kẻ thù Nīla—tước đi cả năng lực tác chiến lẫn những dấu hiệu hữu hình của quyền uy vương giả giữa cơn hỗn loạn chiến trường.

Verse 24

स प्लुतः स्यन्दनात्तस्मान्नीलश्चर्मवरासि भृत्‌ । द्रौणायने: शिर: कायाद्धतुमैच्छत्‌ पतत्रिवत्‌

Sañjaya nói: Bấy giờ Nīla, tay cầm tấm khiên xanh và thanh gươm tuyệt hảo, liền nhảy xuống khỏi cỗ chiến xa ấy. Như chim sà xuống để chộp lấy mồi mình khao khát, Nīla cũng toan chém phăng đầu Aśvatthāman khỏi thân thể—một ý định sinh ra từ sự gấp gáp tàn khốc của chiến địa, nơi dũng khí và bạo lực ép sát ranh giới của dharma.

Verse 25

तस्योन्नतांसं सुनसं शिर: कायात्‌ सकुण्डलम्‌ | भल्लेनापाहरद्‌ द्रौणि: स्मयमान इवानघ

Sañjaya nói: Ôi đức vua vô tội, ngay lúc ấy con của Droṇa (Aśvatthāman), như thể đang mỉm cười, bắn một mũi bhalla và chém lìa khỏi thân thể cái đầu—có đeo hoa tai—của chiến sĩ có bờ vai cao và sống mũi tuấn tú. Lời kể nhấn mạnh sự hiệu quả lạnh lùng của kỹ nghệ chiến trường: dung mạo và dấu hiệu vương giả cũng không che chở nổi trước hệ quả của chiến tranh.

Verse 26

सम्पूर्णचन्द्राभमुख: पद्मपत्रनिभेक्षण: । प्रांशुरुत्पलपत्राभो निहतो न्यपतद्‌ भुवि

Sañjaya nói: Vua Nīla—mặt rạng như trăng rằm, mắt đẹp như cánh sen, vóc dáng cao lớn, nước da sẫm như cánh sen xanh—bị đánh gục và ngã xuống đất. Câu kệ nhấn mạnh sự vô tư tàn nhẫn của chiến tranh: ngay cả người mang vẻ đẹp và phẩm giá vương giả cũng không được dung tha khi số phận chiến địa và bạo lực trái dharma ngự trị.

Verse 27

ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भूशमाकुला । आचार्यपुत्रेण हते नीले ज्वलिततेजसि,आचार्यपुत्रके द्वारा प्रजजलित तेजवाले राजा नीलके मारे जानेपर पाण्डव-सेना अत्यन्त व्याकुल और व्यथित हो उठी

Sañjaya nói: Rồi quân Pāṇḍava rúng động, hỗn loạn và đau đớn tột cùng khi vua Nīla—rực cháy uy lực—bị con của vị đạo sư giết hại. Sự ngã xuống của một dũng tướng chói sáng làm lung lay sĩ khí toàn quân và khiến gánh nặng đạo lý của cuộc tàn sát trong ngày ấy càng thêm nặng nề.

Verse 28

अचिन्तयंश्न ते सर्वे पाण्डवानां महारथा: । कथं नो वासविस्त्रायाच्छत्रुभ्य इति मारिष,आर्य! उस समय समस्त पाण्डव महारथी यह सोचने लगे कि इन्द्रकुमार अर्जुन शत्रुओंके हाथसे हमारी रक्षा कैसे कर सकते हैं?

Sañjaya nói: Rồi tất cả các đại chiến xa bên phe Pāṇḍava đều lo lắng nghĩ rằng: “Làm sao con của Vāsavī—Arjuna, con của Indra—có thể bảo vệ chúng ta khỏi tay quân thù?” Câu này gợi một khoảnh khắc lệ thuộc vừa chiến lược vừa đạo lý trong chiến tranh, khi niềm tin của phe chính nghĩa đặt lên sức mạnh và trách nhiệm của một dũng tướng duy nhất.

Verse 29

दक्षिणेन तु सेनाया: कुरुते कदनं बली । संशप्तकावशेषस्यथ नारायणबलस्य च,वे बलवान्‌ अर्जुन तो इस सेनाके दक्षिण भागमें बचे-खुचे संशप्तकों और नारायणी सेनाके सैनिकोंका संहार कर रहे हैं

Sañjaya nói: Arjuna hùng mạnh đang gieo cuộc tàn sát ở cánh nam của quân đội, chém ngã những Saṁśaptaka còn sót lại cùng các chiến binh của đạo quân Nārāyaṇī.

Verse 31

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि नीलवधे एकत्रिंशो5ध्याय: ।। ३३ |। इस प्रकार श्रीमह्ा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें नीलवधविषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya nói: “Như vậy, trong Śrī Mahābhārata, thuộc Droṇa Parva, trong phần nói về việc sát hại các Saṁśaptaka, chương về cái chết của Nīla—chương thứ ba mươi mốt—đến đây kết thúc.”