Adhyaya 203

Verse 1

#सस्न का + () अजानना एकाधिकंद्विशततमो<्ध्याय: अश्वत्थामाके द्वारा आग्नेयास्त्रके प्रयोगसे एक अक्षौहिणी पाण्डव-सेनाका संहार; श्रीकृष्ण और अर्जुनपर उस अस्त्रका प्रभाव न होनेसे पी अश्वत्थामाको व्यासजीका शिव और महिमा बताना संजय उवाच तत्‌ प्रभग्नं बल॑ दृष्टवा कुन्तीपुत्रो धनंजय: । न्यवारयदमेयात्मा द्रोणपुत्रजयेप्सया

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương! Khi thấy quân đội tan vỡ và tháo chạy, Dhanañjaya (Arjuna), con của Kuntī—người có khí phách không thể lường—đã chặn lại, vì quyết tâm giành thắng lợi trước con trai của Droṇa.

Verse 2

ततस्ते सैनिका राजन्‌ नैव तत्रावतस्थिरे । संस्थाप्यमाना यत्नेन गोविन्देनारजुनेन च,नरेश्वर! श्रीकृष्ण और अर्जुनके द्वारा प्रयत्नपूर्वक ठहराये जानेपर भी वे सैनिक वहाँ खड़े न हो सके

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương! Khi ấy binh sĩ không thể trụ lại nơi đó. Dẫu Govinda (Krishna) và Arjuna gắng sức ổn định, chỉnh đốn đội ngũ, họ vẫn không đứng vững được.

Verse 3

एक एव च बीभत्सु: सोमकावयवै: सह । मत्स्यैरन्यैश्व संधाय कौरवान्‌ संन्यवर्तत,अकेले अर्जुन ही सोमकोंकी टुकड़ियों, मत्स्यदेशीय योद्धाओं तथा अन्य लोगोंको साथ लेकर कौरवोंका सामना करनेके लिये लौटे

Sañjaya thưa: Arjuna—khiếp đảm đối với kẻ thù—tuy như chỉ một mình, nhưng được các đội Somaka, các dũng sĩ xứ Matsya và những đồng minh khác yểm trợ, đã kết thành thế trận chặt chẽ rồi quay lại đối đầu quân Kaurava.

Verse 4

ततो द्रुतमतिक्रम्य सिंहलाडगूलकेतनम्‌ । सव्यसाची महेष्वासमश्चृत्थामानमब्रवीत्‌,सव्यसाची अर्जुन सिंहकी पूँछके चिह्नवाली ध्वजासे युक्त महाधनुर्थर अश्वत्थामाके पास तुरंत आकर उससे इस प्रकार बोले--

Sañjaya thưa: Rồi Arjuna, người được xưng là Savyasācī, nhanh chóng tiến lên, vượt qua chiến binh có lá cờ mang dấu đuôi sư tử, và cất lời với Aśvatthāmā, đại cung thủ, như sau—

Verse 5

या शक्तिर्यच्च विज्ञानं यद्‌ वीर्य यच्च पौरुषम्‌ । धार्तरिष्ट्रेषु या प्रीतिद्वेषो5स्मासु च यश्व ते

Sañjaya thưa: «Hỡi con trai của Ācārya! Hãy đem ra trước ta tất cả những gì ngươi có: sức mạnh, trí tuệ phân minh, khí lực chiến trận và chí nam nhi; cả lòng ưu ái ngươi dành cho dòng Dhārtarāṣṭra và mối thù ngươi ôm đối với chúng ta. Hãy phô bày trọn vẹn uy quang và thế lực của ngươi!»

Verse 6

यच्च भूयो<स्ति तेजस्ते तत्‌ सर्व मयि दर्शय । स एव द्रोणहन्ता ते दर्प छेत्स्यति पार्षत:

Sañjaya nói: “Bất cứ ánh huy hoàng và uy lực nào ngươi còn có—hãy trút cả lên ta. Chính Pārṣata, Dhṛṣṭadyumna, kẻ sát hại Droṇa, sẽ đập tan niềm kiêu mạn của ngươi.”

Verse 7

कालानलसमप्रख्यं द्विषतामन्तकोपमम्‌ | समासादय पाज्चाल्यं मां चापि सहकेशवम्‌ । दर्प नाशयितास्म्यद्य तवोद्वृत्तस्य संयुगे

Sañjaya nói: “Hãy xông tới hoàng tử Pāñcāla—Dhṛṣṭadyumna—rực cháy như ngọn lửa của Thời gian, và đối với kẻ thù thì đáng sợ như Thần Chết; và hãy tấn công cả ta nữa, cùng với Keśava (Kṛṣṇa). Ngươi đã trở nên ngạo mạn; hôm nay, giữa chiến địa, ta sẽ đập tan mọi kiêu căng của ngươi.”

Verse 8

धृतराष्ट्र रवाच आचार्य पुत्रो मानाहों बलवांश्वापि संजय । प्रीतिर्धनंजये चास्य प्रियश्षापि महात्मन:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Sañjaya, ta cho rằng Aśvatthāman, con của vị đạo sư, mạnh mẽ và xứng đáng được tôn kính. Chàng có tình thân với Dhanañjaya (Arjuna), và Arjuna bậc đại hồn cũng quý mến chàng. Ta chưa từng nghe Arjuna nói lời gay gắt đến thế với chàng. Vậy vì sao hôm ấy, con của Kuntī là Arjuna lại trách mắng bạn mình nghiêm khắc như vậy?”

Verse 9

न भूतपूर्व बीभत्सोर्वाक्यं परुषमीदृशम्‌ । अथ कस्मात्‌ स कौन्तेय: सखायं रूक्षमुक्तवान्‌

Sañjaya nói: “Chưa từng có lời lẽ gay gắt như thế phát ra từ Arjuna (Bībhatsu). Vậy vì sao con của Kuntī lại nói với bạn mình những lời thô cứng đến vậy?”

Verse 10

संजय उवाच युवराजे हते चैव वृद्धक्षत्रे च पौरवे । इष्वस्त्रविधिसम्पन्ने मालवे च सुदर्शने

Sañjaya nói: “Khi vị hoàng tử trẻ đã bị giết, và cả Vṛddhakṣatra người Paurava cũng ngã xuống—cả hai đều tinh thông phép tắc cung tên và các loại phi tiễn—lại thêm chiến binh Mālava tên Sudarśana cũng tử trận…”

Verse 11

धृष्टय्युम्ने सात्यकौ च भीमे चापि पराजिते । युधिष्ठिरस्य॒ तैर्वाक्यैर्मर्मण्यपि च घट्टिते

Sañjaya nói: Khi Dhṛṣṭadyumna, Sātyaki và Bhīma đã bị đánh bại, và khi cả Yudhiṣṭhira cũng bị chạm đến tận cùng—như thể những lời của họ đã giáng vào các huyệt mạch trong lòng—thì sức nặng đạo lý của khoảnh khắc ấy không chỉ nằm ở tổn thất nơi chiến địa, mà còn ở lời quở trách và khuyên răn sắc như mũi nhọn, làm rung chuyển quyết tâm và ý thức bổn phận của nhà vua.

Verse 12

अन्तर्भेदे च संजाते दुःखं संस्मृत्य च प्रभो । अभूतपूर्वो बीभत्सोर्दु:खान्मन्युरजायत

Sañjaya nói: “Tâu chúa thượng, khi sự chia rẽ nảy sinh trong hàng ngũ họ, và khi nhớ lại nỗi đau, thì từ chính sầu khổ ấy, một cơn phẫn nộ chưa từng có đã bùng lên trong Bhībhatsu (Arjuna).”

Verse 13

संजयने कहा--प्रभो! चेदिदेशके युवराज

Sañjaya nói: “Tâu chúa thượng! Khi vị thái tử xứ Cedi bị giết, khi bậc lão tướng Paurava và vua Malava Sudarśana—người tinh thông việc dụng tiễn—cũng ngã xuống; khi Dhṛṣṭadyumna, Sātyaki và Bhīmasena bị đánh bại, Arjuna chịu nỗi khổ lớn. Lại nữa, những lời mỉa mai của Yudhiṣṭhira đã đánh trúng chỗ hiểm trong lòng chàng; nhớ lại những đau thương trước đó, tim chàng như vỡ. Vì quá đỗi uất hận, một cơn giận chưa từng có bừng dậy trong Arjuna. Bởi thế, đối với Aśvatthāman, con của Droṇa—người đáng kính, không đáng bị nói lời thô bạo—Arjuna đã buông ra những lời tục tằn, cay nghiệt và cứng rắn, như thể ném vào một kẻ hèn nhát.”

Verse 14

एवमुक्त: श्वसन्‌ क्रोधान्महेष्वासतमो नृप । पार्थेन परुषं वाक्‍्यं सर्वमर्मभिदा गिरा

Sañjaya nói: Thế rồi, tâu đại vương, khi Pārtha (Arjuna) đã buông lời thô bạo—những lời như xé toạc mọi chỗ hiểm—thì Aśvatthāman, bậc đại cung thủ bậc nhất, vì giận dữ mà thở gấp, thở dài từng hồi.

Verse 15

द्रौणिश्वुकोप पार्थाय कृष्णाय च विशेषतः । स तु यत्तो रथे स्थित्वा वार्युपस्पृश्य वीर्यवान्‌

Sañjaya nói: Aśvatthāman, con của Droṇa, bừng bừng giận dữ với Pārtha (Arjuna) và đặc biệt là với Kṛṣṇa. Nhưng vị dũng sĩ ấy vẫn tự kiềm chế, đứng trên chiến xa và làm nghi lễ chạm nước—một sự chuẩn bị điềm tĩnh trước khi hành động.

Verse 16

दृश्यादृश्यानरिगणानुद्दिश्याचार्यनन्दन:

Sañjaya nói: Aśvatthāmā, con của vị đạo sư, bị cơn cuồng nộ dâng tràn vây phủ tứ phía, liền trì chú lên một mũi tên rực sáng như ngọn lửa không khói. Nhắm vào đoàn quân địch—kẻ hiện hình và kẻ ẩn khuất—hắn phóng đi, quyết diệt các dũng sĩ đối phương. Câu kệ nêu rõ: khi giận dữ lên ngôi, ngay cả sức mạnh đã được thánh hóa cũng hóa thành công cụ tàn phá bừa bãi.

Verse 17

सोऊभिमन्त्र्य शरं दीप्तं विधूममिव पावकम्‌ | सर्वतः क्रोधमाविश्य चिक्षेप परवीरहा

Sañjaya nói: Sau khi trì chú gia lực cho một mũi tên bừng cháy như ngọn lửa không khói, Aśvatthāmā—kẻ sát hại các dũng sĩ địch—bị cơn giận vây phủ tứ phía, liền phóng nó đi, nhắm đánh cả kẻ thù hữu hình lẫn vô hình. Cảnh ấy cho thấy: sức mạnh đã được thánh hóa, khi bị thúc đẩy bởi cơn giận không kiểm soát, sẽ trở thành khí cụ đáng sợ của sự tàn phá bừa bãi trong chiến tranh.

Verse 18

ततस्तुमुलमाकाशे शरवर्षमजायत । पावकार्चि: परीतं तत्‌ पार्थमेवाभिपुप्लुवे,फिर तो आकाशमें बाणोंकी भयंकर वर्षा होने लगी और सब ओर फैली हुई आगकी लपटें अर्जुनपर ही टूट पड़ीं

Sañjaya nói: Rồi trên bầu trời bỗng dấy lên một trận mưa tên cuồng loạn. Bị bao quanh bởi những lưỡi lửa bừng cháy, đợt công kích ấy ào tới và giáng chủ yếu xuống Pārtha (Arjuna), như thể cơn cuồng nộ của chiến địa đang dồn cả vào một mình chàng.

Verse 19

उल्काश्च गगनात्‌ पेतुर्दिशश्व॒ न चकाशिरे । तमश्न सहसा रौद्रं चमूमवततार ताम्‌,आकाशसे उल्काएँ गिरने लगीं, दिशाओंका प्रकाश लुप्त हो गया और उस सेनामें सहसा भयानक अन्धकार उतर आया

Sañjaya nói: Những sao băng bắt đầu rơi từ trời; bốn phương không còn rạng sáng. Và bỗng chốc, một màn tối dữ dội, ghê rợn trùm xuống đạo quân ấy—điềm gở báo rằng bạo lực của cuộc chiến đang dâng lên đến mức kinh hoàng.

Verse 20

रक्षांसि च पिशाचाश्न विनेदुरतिसड्रता: । ववुश्चवाशिशिरा वाता: सूर्यो नैव तताप च,राक्षत और पिशाच परस्पर मिलकर जोर-जोरसे गर्जना करने लगे, गरम हवा चलने लगी और सूर्यका ताप क्षीण हो गया

Sañjaya nói: “Bọn rākṣasa và piśāca, bị kích động dữ dội, bắt đầu tru lên và gầm rống inh ỏi. Gió lạnh thổi tới, và ngay cả mặt trời cũng như mất đi hơi nóng.” Câu kệ báo một bước ngoặt điềm gở của cuộc chiến: thiên nhiên và các lực vô hình phản chiếu cơn chấn động đạo lý và cảm xúc trên chiến địa, báo trước bạo lực và hỗn loạn sẽ càng tăng.

Verse 21

वायसाश्चापि चाक्रन्दन्‌ दिक्षु सर्वासु भैरवम्‌ । रुधिरं चापि वर्षन्तो विनेदुस्तोयदा दिवि,कौए सम्पूर्ण दिशाओंमें काँव-काँव करके भयानक कोलाहल मचाने लगे तथा मेघ रक्तकी वर्षा करते हुए आकाशमें गरजने लगे

Sañjaya nói: “Bầy quạ cũng bắt đầu kêu rền rĩ ghê rợn khắp mọi phương. Và những đám mây mưa, như thể đang trút xuống máu, gầm vang trên bầu trời.”

Verse 22

पक्षिण: पशवो गावो विनेदुश्चापि सुव्रता: । परम॑ प्रयतात्मानो न शान्तिमुपलेभिरे,पक्षी और गाय आदि पशु भी चीत्कार करने लगे। उत्तम व्रतका पालन करनेवाले शुद्धचित्त साधु पुरुष भी अत्यन्त अशान्त हो उठे

Sañjaya nói: “Cả chim chóc, thú vật và đàn bò cũng bắt đầu kêu thét. Ngay cả những người giữ kỷ luật, tâm thanh tịnh, trung thành với những lời thệ nguyện cao quý, cũng chẳng tìm được chút bình an nào.”

Verse 23

भ्रान्तसर्वमहाभूतमावर्तितदिवाकरम्‌ | त्रैलोक्यमभिसंतप्तं ज्वराविष्टमिवाभवत्‌

Sañjaya nói: “Mọi đại nguyên tố dường như quay cuồng trong hỗn loạn, và ngay cả mặt trời cũng như đang xoay vần. Ba cõi bị nung nóng dữ dội, như thể mắc một cơn sốt bừng bừng.”

Verse 24

अश्वत्थामाके द्वारा अर्जुनपर आग्नेयास्त्रका प्रयोग एवं उसके द्वारा पाण्डव-सेनाका संहार अस्त्रतेजो$भिसंतप्ता नागा भूमिशयास्तथा । निःश्वसन्तः समुत्पेतुस्तेजो घोरं मुमुक्षव:

Sañjaya nói: “Ngay cả những con rắn Nāga nằm trên mặt đất, bị sức nóng rực của thứ vũ khí ấy thiêu đốt, cũng phải phì phì rít lên và bật vọt lên cao, mong thoát khỏi ngọn lửa ghê gớm.”

Verse 25

जलजानि च सत्त्वानि दहमानानि भारत । न शान्तिमुपजम्मुर्हि तप्यमानैर्जलाशयै:,भारत! जलाशय भी तप गये थे, जिससे दग्ध होनेवाले जलचर प्राणियोंको भी शान्ति नहीं मिल पाती थी

Sañjaya nói: “Hỡi Bhārata, ngay cả các loài sinh trong nước, đang bị thiêu đốt bởi sức nóng ấy, cũng không sao tìm được sự yên ổn; bởi chính ao hồ và nguồn nước cũng đã trở nên bỏng rát.”

Verse 26

दिग्भ्य: प्रदिग्भ्य: खाद्‌ भूमे: सर्वत: शरवृष्टय: । उच्चावचा निपेतुर्वे गरुड़ानिलरंहस:

Sañjaya nói: Từ mọi phương và các phương phụ, từ trời cao và từ mặt đất bốn bề, những trận mưa tên bắt đầu trút xuống—khi cao khi thấp, muôn dạng—mỗi mũi đều lao đi nhanh như Garuḍa và cơn gió cuồng. Cảnh tượng ấy báo hiệu chiến địa bị nuốt chửng hoàn toàn: võ lực tràn ngập khắp nơi, và sức nặng đạo lý của bạo lực đè lên tất cả những ai chứng kiến.

Verse 27

तैः शरैद्रोणपुत्रस्य वजवेगै: समाहता: । प्रदग्धा रिपव: पेतुरग्निदग्धा इव द्रुमा:

Sañjaya nói: Bị những mũi tên của con trai Droṇa—nhanh như lưỡi sét—đánh trúng, các chiến binh phe địch như bị thiêu cháy mà ngã rạp xuống, tựa những cây rừng bị lửa đốt gục. Đoạn này nhấn mạnh đà khủng khiếp của chiến trận: khi võ lực đã bung ra, nó khiến đối phương sụp đổ bất lực, và làm nặng thêm gánh đạo lý của bạo lực ngay cả trong một cuộc chiến của kṣatriya.

Verse 28

दहामाना महानागा: पेतुरुर्व्या समनन्‍्ततः । नदन्तो भैरवान्‌ नादाज्जलदोपमनि:स्वनान्‌,विशालकाय गजराज दग्ध हो-होकर मेघकी गर्जनाके समान भयंकर चीत्कार करते हुए सब ओर धराशायी होने लगे

Sañjaya nói: Khi bị thiêu đốt, những voi lớn ngã sụp xuống đất khắp bốn bề, gầm rống những tiếng kêu ghê rợn—vang như sấm mây—trong lúc thân hình đồ sộ của chúng bốc cháy giữa cảnh tàn sát của chiến tranh.

Verse 29

अपरे प्रद्रुता नागा भयत्रस्ता विशाम्पते । भ्रेमुर्दिशो यथा पूर्व वने दावाग्निसंवृता:

Sañjaya nói: Hỡi chúa tể muôn dân, những con voi khác cũng hoảng loạn bỏ chạy, rồi quay cuồng khắp mọi hướng—như thuở trước chúng từng xoay vòng tuyệt vọng trong rừng khi bị lửa rừng dữ dội vây kín. Hình ảnh ấy cho thấy nỗi sợ trong chiến tranh làm tan tác cả kẻ mạnh, đẩy họ vào những chuyển động mù quáng để tự bảo toàn, thay vì hành động có trật tự.

Verse 30

ट्रमाणां शिखराणीव दावदग्धानि मारिष | अश्वव्‌न्दान्यदृश्यन्त रथवृन्दानि भारत

Sañjaya nói: Hỡi bậc cao quý, hỡi Bhārata, những cụm chiến xa và đàn ngựa hiện ra như những đỉnh núi cây cối bị lửa rừng thiêu cháy—đen sạm, gãy nát, và bị tước mất vẻ huy hoàng thuở trước.

Verse 31

अपतन्त रथौघाश्ष तत्र तत्र सहस्रश: | माननीय नरेश! भारत! अश्वसमूह तथा रथवृन्द दावानलसे दग्ध हुए वृक्षोंके अग्रभागके समान दिखायी दे रहे थे और जहाँ-तहाँ सहस्रों रथसमूह गिरे पड़े थे || ३० ई ।।

Sañjaya thưa: “Muôn tâu Đại vương đáng tôn kính, hậu duệ Bharata! Những đội hình chiến xa đổ sụp từng ngàn, rải rác khắp nơi. Bầy ngựa và cụm chiến xa trông như ngọn cây bị lửa rừng thiêu cháy đen sạm; và ở nhiều chỗ, vô số chiến xa nằm ngã la liệt. Đạo quân ấy, run rẩy vì kinh hãi, đang bị ngọn lửa chiến trận thiêu nuốt giữa chiến địa, hỡi Bhārata.”

Verse 32

दृष्टवा तु पाण्डवीं सेना दह्यमानां महाहवे

Sañjaya thưa: “Thấy quân Pāṇḍava bốc cháy trong đại chiến, ông thuật lại cảnh tượng như một cơn hủy diệt tràn ngập—một lời nhắc rằng chiến tranh, một khi đã được thả ra, sẽ thiêu nuốt cả phía chính nghĩa, thử thách ý chí và dharma giữa cơn hỗn loạn.”

Verse 33

ततस्तूर्यसहस्राणि नानालिज्रानि भारत

Rồi, hỡi Bhārata, hàng ngàn nhạc khí chiến trận—kèn và những hiệu lệnh vang rền đủ loại—được thổi lên, làm cơn náo động của chiến trường càng dữ dội và khơi dậy quyết tâm nơi các chiến sĩ.

Verse 34

कृत्स्ना हाक्षीहिणी राजन्‌ सव्यसाची च पाण्डव:

Sañjaya thưa: “Muôn tâu Đại vương, toàn bộ một akṣauhiṇī (đại quân đoàn) và cung thủ Pāṇḍava Savyasācī (Arjuna) cũng…” (Câu này nêu rõ quy mô lực lượng và sự hiện diện trung tâm của Arjuna, đặt biến cố trong sức mạnh binh đao áp đảo và gánh nặng đạo lý trên vai vị chiến sĩ chủ chốt.)

Verse 35

नैव नस्तादृशं राजन दृष्टपूर्व न च श्रुतम्‌

Sañjaya thưa: “Muôn tâu Đại vương, chưa bao giờ chúng thần thấy điều như thế, mà cũng chưa từng nghe nói đến.”

Verse 36

अर्जुनस्तु महाराज ब्राद्ममस्त्रमुदैरयत्‌

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, khi ấy Arjuna liền phóng xuất Brahmā-vũ khí—khơi dậy một sức lực tối thượng, thiêng liêng giữa chiến địa; khoảnh khắc ấy cho thấy cuộc chiến đã leo thang đến mức phải dùng những quyền năng phi thường, mà mỗi lần vận dụng đều mang gánh nặng đạo lý nghiêm trọng.

Verse 37

सर्वस्त्रिप्रतिघातार्थ विहितं पद्मययोनिना । महाराज! उस समय अर्जुनने ब्रह्मास्त्रको प्रकट किया; जिसे ब्रह्माजीने सम्पूर्ण अस्त्रोंके विनाशके लिये बनाया है ।। ततो मुहूर्तादिव तत्‌ तमो व्युपशशाम ह

Sañjaya thưa: “Tâu Đại vương, khi ấy Arjuna đã phô bày Brahmāstra—thứ vũ khí do Brahmā, Đấng sinh từ hoa sen, định lập để đối kháng và hủy diệt mọi vũ khí khác. Rồi chỉ như trong khoảnh khắc, màn tối bao trùm ấy liền tan đi.”

Verse 38

तत्राद्भुतमपश्याम कृत्स्नामक्षौहिणीं हताम्‌

Sañjaya thưa: “Tại đó, chúng tôi chứng kiến một điều kỳ dị—cả một akṣauhiṇī (một đại quân đoàn trọn vẹn) nằm ngổn ngang đã bị giết.”

Verse 39

ततो वीरौ महेष्वासौ विमुक्तौ केशवार्जुनौ

Sañjaya thưa: Rồi hai dũng sĩ bậc thầy cung lớn—Keśava và Arjuna—được giải thoát, lại tự do hành động giữa sức ép của chiến trường.

Verse 40

ततो गाण्डीवधन्वा च केशवश्चाक्षतावुभौ

Sañjaya thưa: Rồi cả Arjuna, người cầm cung Gāṇḍīva, và Keśava (Kṛṣṇa) đều không hề hấn gì—không một tổn hại nào chạm được đến thân thể họ. Chiếc chiến xa của họ, với cờ phướn và kỳ hiệu, ngựa, dây cương cùng những vũ khí thượng hạng, được giải thoát và nguyên vẹn, bừng sáng rực rỡ, khiến quân của bệ hạ kinh hãi.

Verse 41

सपताकध्वजहय: सानुकर्षवरायुध: । प्रबभौ स रथो मुक्तस्तावकानां भयंकर:

Khi ấy, Arjuna cầm cung Gāṇḍīva và đức Śrī Kṛṣṇa đều không để cho lửa nóng chạm đến thân mình. Chiếc chiến xa của họ, đã thoát khỏi (uy lực của) vũ khí, mang cờ phướn, kỳ hiệu, ngựa, dây cương và những binh khí thượng hạng, bừng sáng rực rỡ, khiến quân sĩ của ngài kinh hãi.

Verse 42

हु ढ़ है (हे ततः किलकिलाशब्द: शड्खभेरीस्वनै: सह । पाण्डवानां प्रहृष्टानां क्षेन समजायत,तब पाण्डव हर्षसे खिल उठे और क्षणभरमें शंख तथा भेरियोंकी ध्वनिके साथ उनका आनन्दमय कोलाहल गूँज उठा

Sañjaya nói: Rồi chỉ trong khoảnh khắc, giữa hàng ngũ Pāṇḍava đang hân hoan, một tiếng reo mừng rộn rã bùng lên—hòa lẫn với tiếng tù và ốc và nhịp trống trận vang dội. Âm thanh ấy báo hiệu niềm tin đang dâng và ý chí đồng lòng của họ, khi đối diện gánh nặng đạo nghĩa của chiến trường mà vẫn kiên định với chính nghĩa mình đã chọn.

Verse 43

हताविति तयोरासीत्‌ सेनयोरुभयोर्मतिः । तरसाभ्यागतौ दृष्टवा सहितौ केशवार्जुनौ

Sañjaya nói: Cả hai đạo quân đều đã tin rằng Kṛṣṇa và Arjuna đã bị giết. Nhưng khi thấy Keśava và Arjuna lại cùng nhau lao tới với tốc độ dữ dội, một làn sóng nhẹ nhõm và vui mừng lan khắp doanh trận—cho thấy trong chiến tranh, nỗi sợ và lời đồn có thể lay chuyển lòng người nhanh đến thế nào, và sự hiện diện của bậc lãnh đạo chính nghĩa có thể phục hồi sĩ khí và sự vững tâm ra sao.

Verse 44

तावक्षतौ प्रमुदितौ दध्यतुर्वारिजोत्तमौ । दृष्टवा प्रमुदितान्‌ पार्थास्त्वदीया व्यथिता भृशम्‌

Thân thể của cả hai đều không hề hư hại. Hai dũng sĩ trong niềm hoan hỷ đã thổi những tù và ốc thượng hạng của mình. Thấy các con của Kuntī vui mừng, lòng các con của ngài lại đau đớn khôn cùng.

Verse 45

विमुक्तौ च महात्मानौ दृष्टवा द्रौणि: सुदु:खित: । मुहूर्त चिन्तयामास किं त्वेतदिति मारिष

Sañjaya nói: Thấy hai bậc đại hồn—Kṛṣṇa và Arjuna—được giải thoát khỏi Hỏa khí (Agneyāstra), Aśvatthāmā, con của Droṇa, đau buồn tột độ. Muôn tâu đại vương, trong một lúc ông ta chìm trong suy nghĩ: “Sao lại có thể như thế này?”

Verse 46

चिन्तयित्वा तु राजेन्द्र ध्यानशोकपरायण: । निःश्वसन्‌ दीर्घमुष्णं च विमनाश्चाभवत्‌ ततः

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, sau khi suy ngẫm thật sâu, chìm trong nỗi sầu tư và ưu phiền, chàng thở ra một hơi dài nóng rực; rồi tinh thần sa xuống, rơi vào u uất.

Verse 47

राजेन्द्र! चिन्ता और शोकमें मग्न होकर कुछ देरतक विचार करनेके पश्चात्‌ अश्वत्थामा गरम-गरम दीर्घ उच्छवास लेने लगा और मन-ही-मन उदास हो गया ।।

Tâu Đại vương! Chìm trong lo nghĩ và sầu muộn, sau một lúc suy xét, Aśvatthāmā thở ra những hơi dài nóng rực và lòng thầm u uất. Rồi Droṇi vứt bỏ cây cung, nhảy phắt khỏi chiến xa, vội vã kêu lên: “Đáng hổ thẹn! Đáng hổ thẹn! Tất cả đều là hư vọng!” và chạy khỏi chiến trường.

Verse 48

तत्पश्चात्‌ द्रोणकुमार धनुष त्यागकर रथसे कूद पड़ा और “धिक्कार है! धिककार है!! यह सब मिथ्या है' ऐसा कहकर वह रणभूमिसे वेगपूर्वक भाग चला ।।

Sau đó, con trai của Droṇa vứt bỏ cây cung, nhảy khỏi chiến xa và kêu: “Hổ thẹn! Hổ thẹn! Tất cả đều là hư vọng!” rồi vội vã chạy khỏi chiến trường. Ngay lúc ấy, chàng trông thấy hiền thánh Vyāsa—da sẫm như mây mưa dày, không vết nhơ tội lỗi, như nơi nương tựa của Veda và của Sarasvatī, bậc khai triển và sắp đặt tri thức Veda—đứng trước mặt mình.

Verse 49

त॑ं द्रौणिरग्रतो दृष्टवा स्थितं कुरुकुलोद्वह । सन्नकण्ठोडब्रवीद्‌ वाक्यमभिवाद्य सुदीनवत्‌

Sañjaya nói: Tâu bậc tối thượng của dòng Kuru, thấy ngài đứng trước mặt, con trai Droṇa nghẹn lời vì xúc động, cổ họng như đầy lệ. Sau khi cúi lạy cung kính, chàng cất tiếng hỏi với dáng vẻ hết sức khiêm hạ và u sầu.

Verse 50

५ ]/7 १0) ॥ ५८८, थ्र्टा श्व्ट ॥/९ २2०.४ है ४ ५। भो भो माया यदच्छा वा न विद्य: किमिदं भवेत्‌ । अस्त्रं त्विदं कथं मिथ्या मम कश्न व्यतिक्रम:,“महर्षे! यह माया है या दैवेच्छा। मेरी समझमें नहीं आता कि यह क्या है? यह अस्त्र झूठा कैसे हो गया? मुझसे कौन-सी गलती हो गयी?

Chàng thưa: “Bạch đại hiền, đây là ảo thuật hay là ý trời? Ta không hiểu rốt cuộc nó đã thành ra thế nào. Vì sao vũ khí này lại hóa vô hiệu? Ta đã phạm điều gì—đã lầm lỗi ở đâu?”

Verse 51

अधरोत्तरमेतद्‌ वा लोकानां वा पराभव: । यदिमौ जीवत: कृष्णौ कालो हि दुरतिक्रम:

Sañjaya nói: “Phải chăng trong hiệu lực của vũ khí (Agneya) này đã xảy ra một sự đảo ngược nào đó, hay chính các thế giới đã được định sẵn phải bại vong—nên hai ‘Kṛṣṇa’ này vẫn còn sống? Bởi Thời gian (Kāla) quả thật vô cùng khó vượt qua.”

Verse 52

नासुरा न च गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसा: । न सर्पा यक्षपतगा न मनुष्या: कथंचन

Sañjaya nói: “Không phải Asura, cũng không phải Gandharva; không phải Piśāca, cũng chẳng phải Rākṣasa; không phải loài rắn, Yakṣa, chim muông hay loài người—không ai có thể khiến vũ khí ta đã phóng ra trở nên vô hiệu. Thế mà mũi tên lửa rực cháy ấy, sau khi thiêu rụi chỉ một akṣauhiṇī quân, lại lắng xuống và trở nên yên tĩnh.”

Verse 53

उत्सहन्ते3न्यथा कर्तुमेतदस्त्रं मयेरितम्‌ तदिदं केवल हत्वा शान्तमक्षौहिणीं ज्वलत्‌

Sañjaya nói: “Không một hữu tình nào có thể khiến vũ khí ta đã phóng ra trở nên vô hiệu. Thế mà mũi tên lửa rực cháy ấy, sau khi nuốt chửng chỉ một akṣauhiṇī quân, lại được dập yên.”

Verse 54

सर्वघाति मया मुक्तमस्त्रं परमदारुणम्‌ | केनेमौ मर्त्यधर्माणौ नावधीत्‌ केशवार्जुनौ

Sañjaya nói: “Ta đã phóng ra một vũ khí tối kinh hoàng, có thể hủy diệt tất cả. Vậy vì sao hai người ấy—Keśava và Arjuna—dẫu mang phận hữu hạn của kẻ phàm, lại không bị nó giết chết?”

Verse 55

'मैंने तो अत्यन्त भयंकर एवं सर्वसंहारक अस्त्रका प्रयोग किया था; फिर उसने किस कारणसे इन मर्त्यधर्मा श्रीकृष्ण और अर्जुनका वध नहीं किया? ।।

“Ôi bậc đáng tôn kính, ôi đại hiền triết—xin hãy nói cho ta đúng như sự thật, vì ta đã hỏi. Ta muốn nghe trọn vẹn, theo chân lý: dẫu đã dùng một vũ khí cực kỳ kinh khiếp, có sức hủy diệt tất cả, vì cớ gì nó lại không giết được Kṛṣṇa và Arjuna, những người vẫn mang phận hữu hạn của kẻ phàm?”

Verse 56

व्यास उवाच महान्तमेवमथ मां यं त्वं पृष्छसि विस्मयात्‌ । त॑ प्रवक्ष्यामि ते सर्व समाधाय मन: शृणु

Vyāsa nói: “Điều con hỏi ta với vẻ kinh ngạc ấy quả là việc vô cùng trọng đại. Ta sẽ giảng giải cho con trọn vẹn; hãy an định tâm trí và lắng nghe với sự chuyên chú.”

Verse 57

व्यासजी बोले--तू जिसके सम्बन्धमें आश्वर्यके साथ प्रश्न कर रहा है, उस महत्त्वपूर्ण विषयको मैं तुझसे बता रहा हूँ। तू अपने मनको एकाग्र करके सब कुछ सुन ।।

Vyāsa nói: “Điều con hỏi với vẻ kinh ngạc ấy thật sâu xa; ta sẽ giảng cho con. Hãy thu nhiếp tâm ý và nghe cho trọn. Đấng mang danh Nārāyaṇa—tổ tiên ngay cả của bậc cổ xưa—chính là Thần Tối Sơ, Chúa Tể vũ trụ, Đấng tạo lập các thế giới, tự mình làm chủ quyền năng. Ngài là nguyên nhân đầu tiên của muôn loài, không khởi đầu không cùng tận, chẳng hề rời khỏi trật tự của chính Ngài; vì thế được gọi là Acyuta, Đấng Bất Thoái. Kinh Veda và các đại hiền triết gắng sức luận giải chân tánh của Ngài; bởi vậy, Chúa Tể thế gian không một hữu tình nào có thể khuất phục—dẫu chỉ trong ý niệm. Thế nhưng vì một mục đích đặc biệt, chính Đấng Tạo Hóa ấy đã từng giáng sinh làm con của Dharma, nhập thế để nâng đỡ trật tự vũ trụ qua một hóa thân được tuyển chọn.”

Verse 58

स तपस्तीव्रमातस्थे शिशिरं गिरिमास्थित: । ऊर्ध्वबाहुर्महातेजा ज्वलनादित्यसंनिभ:

Vyāsa nói: “Ngự trên ngọn núi phủ tuyết, Ngài đã thực hành khổ hạnh vô cùng nghiêm khắc—đứng thẳng, hai tay giơ cao. Với uy quang lớn lao, Ngài rực sáng như lửa và như mặt trời.”

Verse 59

षष्टिं वर्षमहस्राणि तावन्त्येव शतानि च । अशोषयत्‌ तदा55त्मानं वायुभक्षोअम्बुजेक्षण:

Vyāsa nói: “Suốt sáu vạn năm—lại thêm từng ấy trăm năm nữa—Ngài làm thân mình khô kiệt, chỉ sống bằng khí trời, hỡi bậc mắt như hoa sen.”

Verse 60

उन कमलनयन श्रीहरिने छाछठ हजार वर्षोतक केवल वायु पीकर उन दिनों अपने शरीरको सुखाया ।।

Vyāsa nói: “Rồi sau đó, Ngài lại thực hành khổ hạnh—gấp đôi thời gian, và còn thêm một đại khổ hạnh nữa—đến nỗi bằng uy quang do tapas sinh ra, Ngài làm tràn đầy cõi trung không giữa trời và đất.”

Verse 61

स तेन तपसा तात ब्रह्मभूतो यदाभवत्‌ | ततो विश्वेश्वरं योनिं विश्वस्य जगत: पतिम्‌

Vyāsa nói: “Này con, nhờ khổ hạnh ấy, khi người kia an trụ trong trạng thái Brahman, liền được chiêm kiến Đấng Chúa Tể vũ trụ—Viśveśvara—chính là nguồn thai và cội gốc của muôn loài, là Đấng hộ trì thế gian.”

Verse 62

ददर्श भृशदुर्धर्ष सर्वदेवैरभिष्टतम्‌ । अणीयांसमणुभ्यश्व बृहदभ्यश्व बृहत्तमम्‌

Vyāsa nói: “Người ấy đã thấy Đấng vô cùng bất khả chiến bại, được chư thiên hết thảy yêu kính và tán dương nhất—vi tế hơn cả điều vi tế, vĩ đại hơn cả điều vĩ đại.”

Verse 63

रुद्रमीशानवृषभं हरं शम्भुं कपर्दिनम्‌ | चेकितानं परां योनिं तिषछततो गच्छतश्ष ह

Vyāsa nói: “(Ta tán dương) Rudra—Īśāna, Chúa Tể mang cờ hình bò; Hara, Śambhu, Đấng tóc bện. Ngài đánh thức mọi ý thức và là nhân duyên tối thượng của muôn loài, cả động lẫn tĩnh. Vì xua tan khổ não nên gọi là ‘Rudra’; giữa Brahmā và các vị hộ thế, Ngài là bậc tối thượng—đấng trừ tội và ban điều cát tường.”

Verse 64

दुर्वार्णं दुर्दुशं तिग्ममन्युं महात्मानं सर्वहरं प्रचेतसम्‌ । दिव्यं चापमिषुधी चाददानं हिरण्यवर्माणमनन्तवीर्यम्‌

Vyāsa nói: “Ngài không ai ngăn nổi, cũng khó mà được chiêm bái; cơn thịnh nộ đối với kẻ ác sắc bén như lưỡi dao. Đại hồn, trí tuệ tinh anh, Ngài là đấng xóa sạch mọi khổ lụy—hoặc khi thời vận đòi hỏi, là đấng đem đến sự hủy diệt toàn thể. Ngài mang cung thần và đôi ống tên; giáp trụ bằng vàng, dũng lực và uy mãnh vô cùng vô tận.”

Verse 65

पिनाकिनं वज़िणं दीप्तशूलं परश्चधिं गदिनं चायतासिम्‌ । शुभ्रं जटिलं मुसलिन चन्द्रमौलिं व्याप्राजिनं परिघिणं दण्डपाणिम्‌

Vyāsa nói: “Ngài mang cung Pināka và lôi chùy; nơi một tay, cây tam xoa rực cháy luôn tỏa sáng. Ngài cầm rìu, chùy và trường kiếm; chày giã, thiết côn và gậy trượng cũng làm rạng rỡ đôi tay Ngài. Thân Ngài sáng ngời; tóc bện, đội vầng trăng làm miện, và thân thể được điểm trang bằng da hổ.”

Verse 66

शुभाड़दं नागयज्ञोपवीतं विश्वैर्गणै: शोभितं भूतसंघै: । एकी भूतं तपसां संनिधानं वयो&तिगै: सुष्ठतमिष्टवाग्भि:

Vyāsa nói: Ngài được trang sức bằng những vòng đeo tay tuyệt đẹp và mang sợi dây thiêng (yajñopavīta) hình rắn; Ngài rực sáng giữa các đoàn tùy tùng—các gaṇa và vô số chúng sinh vây quanh. Hãy biết Ngài là Đấng Tối Thượng duy nhất, vô song—kho tàng và nơi an trụ của khổ hạnh—được các bậc hiền triết tuổi cao ca ngợi bằng những lời chọn lọc, êm dịu.

Verse 67

जल दिशं खं क्षितिं चन्द्रसूर्यी तथा वाय्वग्नी प्रमिमाणं जगच्च । नालं द्रष्ट यं जना भिन्नवृत्ता ब्रह्मद्विषष्नममृतस्य योनिम्‌

Vyāsa nói: Nước, các phương, bầu trời, mặt đất, mặt trăng và mặt trời, cũng như gió và lửa, và Thời gian—đấng đo lường toàn thể thế gian—đều là những hình thái của Ngài. Ngài là kẻ diệt trừ những ai thù nghịch Brahman và là cội nguồn tối thượng của sự bất tử (giải thoát); những kẻ hành vi chia rẽ, bại hoại không thể chiêm kiến Ngài.

Verse 68

यं पश्यन्ति ब्राह्मणा: साधुवृत्ता: क्षीणे पापे मनसा वीतशोका: । त॑ निष्पतन्तं तपसा धर्ममीड्यं तदभकक्‍त्या वै विश्वरूप॑ ददर्श | दृष्टवा चैनं वाड्मनोबुद्धिदेहै: संह्ृष्टात्मा मुमुदे वासुदेव:

Vyāsa nói: Những bà-la-môn có hạnh lành—khi tội lỗi đã tiêu tận và tâm trí không còn sầu khổ—thì được chiêm kiến Ngài. Đấng đáng tán dương ấy, chính là Dharma, Đấng có hình thể là toàn vũ trụ, đã hiển lộ nơi đó nhờ sức mạnh của khổ hạnh và lòng sùng kính; và vị ẩn tu Nārāyaṇa đã thấy Viśvarūpa ấy. Thấy Ngài, nội tâm của Vāsudeva nở rộ hoan hỷ—cùng với lời nói, tâm, trí và thân—và Ngài cảm nhận niềm hỷ lạc sâu xa.

Verse 69

अक्षमालापरिक्षिप्तं ज्योतिषां परमं निधिम्‌ । ततो नारायणो दृष्टवा ववन्दे विश्वसम्भवम्‌,रुद्राक्षकी मालासे विभूषित तथा तेजकी परम निधिरूप उन विश्व-विधाताका दर्शन करके भगवान्‌ नारायणने उनकी वन्दना की

“Được trang sức bằng tràng hạt rudrākṣa, là kho báu tối thượng giữa những bậc rực sáng—thấy Đấng khởi nguyên của vũ trụ ấy, Nārāyaṇa liền cúi mình đảnh lễ Đấng sinh thành muôn loài.”

Verse 70

वरदं पृथुचार्वड्र्या पार्वत्या सहित प्रभुम्‌ । क्रीडमानं महात्मानं भूतसड्डघगणैर्वृतम्‌

Vyāsa nói: Ngài đã thấy Đấng Chủ Tể—ban ân phúc—ở cùng Pārvatī trên ngọn núi rộng lớn, mỹ lệ, đang vui đùa trong tự tại thần linh; bậc đại hồn ấy được vây quanh bởi các đoàn, các nhóm bhūta.

Verse 71

अजमीशानमव्यक्त कारणात्मानमच्युतम्‌ । वे वरदायक प्रभु हृष्ट-पुष्ट एवं मनोहर अंगोंवाली पार्वतीदेवीके साथ क्रीड़ा करते हुए पधारे थे। उन अजन्मा, ईशान, अव्यक्त, कारणस्वरूप और अपनी महिमासे कभी च्युत न होनेवाले परमात्माको उनके पार्षदस्वरूप भूतगणोंने घेर रखा था || ७० $ ।।

Vyāsa thuật lại: Đấng Vô Sinh—Īśāna, vô hiển, chính là nguyên lý nhân quả, và không bao giờ suy chuyển khỏi vinh quang tự tại—đã ngự đến, vui đùa cùng Pārvatī, người có thân thể rạng ngời, cân xứng và mê hoặc. Các đoàn chúng sinh nguyên tố, những tùy tùng của Ngài, vây quanh vị Thượng Thần ấy. Khi đó Padmākṣa (Śrī Hari) quỳ cả hai gối xuống đất, chắp tay đặt trên đỉnh đầu, cúi lạy Rudra—đấng diệt Andhaka mau lẹ. Tràn đầy tín kính, bậc Liên Nhãn bắt đầu tán dương Virūpākṣa (đấng đa hình/ba mắt), nêu rõ đạo lý tôn kính: ngay cả bậc tối thượng cũng giữ gìn trật tự thiêng liêng bằng khiêm cung và thờ phụng.

Verse 72

श्रीनारायण उवाच त्वत्सम्भूता भूतकृतो वरेण्य गोप्तारोड5स्य भुवनस्यादिदेव । आविश्येमां धरणीं ये5भ्यरक्षन्‌ पुरा पुराणीं तव देवसृष्टिम्‌ू

Śrī Nārāyaṇa nói: Ôi Đấng Thần Nguyên Thủy tối thượng! Từ Ngài sinh ra các Prajāpati, những bậc tạo tác muôn loài. Họ là những vị hộ trì thế gian này; xưa kia, nhập vào cõi đất này, họ đã gìn giữ tạo hóa thiêng liêng cổ xưa của Ngài.

Verse 73

सुरासुरान्‌ नागरक्ष:पिशाचान्‌ नरान्‌ सुपर्णानथ गन्धर्वयक्षान्‌ । पृथग्विधान्‌ भूतसंघांश्व विश्वां- स्त्वत्सम्भूतान्‌ विद्य सर्वास्तथैव । ऐन्द्रं याम्यं वारुणं वैत्तपाल्यं पैन्र॑ त्वाष्टर कर्म सौम्यं च तुभ्यम्‌

Śrī Nārāyaṇa nói: “Hãy biết rằng mọi đoàn chúng sinh muôn dạng—chư thiên và asura, nāga, rākṣasa và piśāca, loài người, suparṇa (chim như Garuḍa), cùng gandharva và yakṣa—quả thật toàn thể quần loại ấy đều sinh từ Ngài. Cũng vậy, địa vị và quyền năng gắn với Indra, Yama, Varuṇa và Kubera; cõi của các Pitṛ; và cả nghệ thuật khéo đẹp của Viśvakarman—tất thảy cũng phát khởi từ Ngài.”

Verse 74

रूपं ज्योति: शब्द आकाशवायु: स्पर्श: स्वाद्यं सलिलं गन्ध उर्वी । कालो ब्रह्मा ब्रह्म च ब्राह्मणाश्न त्वत्सम्भूतं स्थास्नु चरिष्णु चेदम्‌

Śrī Nārāyaṇa nói: Hình sắc và ánh sáng, âm thanh và hư không, xúc chạm và gió, vị và nước, hương và đất—tất cả đều sinh từ Ngài. Thời gian, Brahmā, Veda, hàng Brāhmaṇa, và toàn thể vũ trụ này—cả động lẫn tĩnh—cũng đều do Ngài mà có.

Verse 75

अदृभ्य: स्तोका यान्ति यथा पृथक्त्त्वं ताभिश्रैक्यं संक्षये यान्ति भूय: । एवं विद्वान प्रभवं चाप्ययं च मत्वा भूतानां तव सायुज्यमेति

Như những giọt nước tách khỏi nước mà tưởng như riêng biệt, nhưng theo thời gian khi chúng hao mòn thì lại hòa vào chính dòng nước ấy và trở nên một, cũng vậy: mọi hữu tình đều sinh từ Ngài và tan nhập trở về Ngài. Người trí hiểu rõ sự sinh khởi và tiêu dung ấy sẽ đạt sायुज्य—sự hợp nhất cùng Ngài.

Verse 76

दिव्यामृतौ मानसौ द्वौ सुपर्णो वाचा शाखा: पिप्पला: सप्त गोपा: । दशाप्यन्ये ये पुरं धारयन्ति त्वया सृष्टास्त्वं हि तेभ्य: परो हि

Nārāyaṇa nói: “Trong nội cụ (tổ hợp tâm–tâm thức) có hai chim thiêng, bất tử—Đấng Chúa Tể và ngã cá thể. Bảy cây pippala là bảy thành phần của thân, gìn giữ sinh lực bên trong; các cành nhánh là lời tuyên ngôn của Veda. Lại còn mười yếu tố khác—các căn—nâng đỡ ‘thành trì’ là thân thể do năm đại tạo thành. Tất cả đều do Ngài tạo tác; nhưng Ngài vẫn vượt ngoài hết thảy.”

Verse 77

भूतं भव्यं भविता चाप्यधृष्यं त्वत्सम्भूता भुवनानीह विश्वा । भक्त च मां भजमानं भजस्व मा रीरिषो मामहिताहितेन

“Ngài là quá khứ, hiện tại, tương lai, và cả Thời gian bất khả khuất phục. Từ Ngài mà mọi thế giới nơi đây sinh khởi. Con là kẻ sùng tín, đang thờ phụng Ngài—xin Ngài đoái nhận và che chở con. Xin đừng để con bị hại bởi tay những kẻ mang lòng ác và hành vi sai trái.”

Verse 78

आत्मानं त्वामात्मनो5नन्यबोधं विद्वानेवं गच्छति ब्रह्म शुक्रम्‌ । अस्तौषं त्वां तव सम्मानमिच्छन्‌ विचिन्वन्‌ वै सदृशं देववर्य । सुदुर्लभान्‌ देहि वरान्‌ ममेष्टा- नभिष्टृत: प्रविकार्षीक्ष मायाम्‌

Nārāyaṇa nói: “Người trí biết Ngài là Tự Ngã—hiểu rằng Ngài không khác với tự ngã nội tại của chính mình—thì như vậy đạt đến cảnh giới Phạm (Brahman) thanh tịnh, không vết nhơ. Ôi bậc tối thượng trong chư thiên! Vì muốn tôn vinh Ngài, con đã dâng lời tán tụng này. Từ lâu con tìm kiếm Đấng thật xứng đáng với lời ca ngợi viên mãn—Đấng Chúa Tể ngang bằng Ngài về đức hạnh và uy nghi. Nay, khi Ngài đã được tán dương đúng mực, xin rút lại năng lực che phủ (māyā) và ban cho con những ân huệ hiếm có mà con cầu nguyện.”

Verse 79

व्यास उवाच तस्मै वरानचिन्त्यात्मा नीलकण्ठ: पिनाकधृत्‌ । अर्हते देवमुख्याय प्रायच्छदृषिसंस्तुत:

Vyāsa nói: Bấy giờ, Thượng Đế Śiva—đấng có bản thể bất khả tư nghị, cổ xanh (Nīlakaṇṭha), tay cầm cung Pināka, được các hiền triết tán tụng—đã ban nhiều ân huệ cho người ấy, cho Nārāyaṇa, bậc tối thượng trong chư thần, thật xứng đáng để thọ nhận.

Verse 80

श्रीभगवानुवाच मत्प्रसादान्मनुष्येषु देवगन्धर्वयोनिषु । अप्रमेयबलात्मा त्वं नारायण भविष्यसि

Đấng Thế Tôn phán: “Nhờ ân sủng của Ta, giữa loài người, và cả trong các dòng sinh của chư thiên cùng Gandharva, ngươi sẽ trở thành bậc có sức mạnh và uy dũng vô lượng, hỡi Nārāyaṇa.”

Verse 81

नच त्वां प्रसहिष्यन्ति देवासुरमहोरगा: । न पिशाचा न गन्धर्वा न यक्षा न च राक्षसा:

Vyāsa nói: “Dù là chư thiên, a-tu-la hay những đại xà hùng mạnh cũng không thể chịu nổi đà xung kích của ngươi. Các piśāca, gandharva, yakṣa và rākṣasa cũng không thể chống đỡ trước ngươi. Trong khuôn khổ đạo lý của sử thi, đây không chỉ là lời tán dương sức mạnh, mà là dấu hiệu của một thế tiến công được thần linh chuẩn thuận—rằng ngay cả các giống loài siêu phàm cũng không thể ngăn ngươi trên chiến địa vào lúc này.”

Verse 82

न सुपर्णास्तथा नागा न च विश्वे वियोनिजा: । न वश्चित्‌ त्वां च देवोडपि समरेषु विजेष्यति

Vyāsa nói: “Ngay cả các Suparṇa, các Nāga, các Viśve-deva và những loài hữu tình mang nhiều dạng sinh thành cũng không thể chịu nổi sức mạnh của ngươi. Trên chiến địa, đến cả một vị thần cũng không thể đánh bại ngươi.”

Verse 83

न शस्त्रेण न वज्ेण नाग्निना न च वायुना | नचार्द्रेण न शुष्केण त्रसेन स्थावरेण च

Vyāsa nói: “Không bởi vũ khí, không bởi lôi chùy; không bởi lửa, không bởi gió; không bởi vật ướt, không bởi vật khô; không bởi loài động, không bởi loài tĩnh—bởi bất cứ điều nào trong số ấy, không ai có thể làm ngươi bị thương khi ân sủng của ta còn che chở ngươi. Khi ngươi đặt chân đến chiến địa, ngươi sẽ trở nên mạnh hơn cả ta.”

Verse 84

कश्चित्‌ तव रुजां कर्ता मत्प्रसादात्‌ कथंचन । अपि वै समरं गत्वा भविष्यसि ममाधिक:

Vyāsa nói: “Nhờ ân sủng của ta, không ai có thể gây cho ngươi một thương tích nào, bằng bất cứ cách gì. Dẫu ngươi bước vào chiến địa, ngươi cũng sẽ trở nên mạnh hơn cả ta.”

Verse 85

एवमेते वरा लब्धा: पुरस्ताद्‌ विद्धि शौरिणा । स एष देवश्लवरति मायया मोहयञ्जगत्‌

Vyāsa nói: “Hãy biết rằng những ân huệ ấy đã được Śauri (Kṛṣṇa) thọ nhận từ thuở xa xưa. Chính Nārāyaṇa thiêng liêng ấy, hiện thân trong hình dạng Kṛṣṇa, đang du hành trong thế gian và dùng māyā của mình làm muôn loài mê lầm.”

Verse 86

तस्यैव तपसा जात नरं नाम महामुनिम्‌ | तुल्यमेतेन देवेन तं जानीहा[र्जुन॑ सदा,नारायणके ही तपसे महामुनि नर प्रकट हुए हैं, जो इन भगवानके ही समान शक्तिशाली हैं। तू अर्जुनको सदा उन्हीं भगवान्‌ नरका अवतार समझ

Vyāsa nói: “Chính từ khổ hạnh của vị Thần ấy mà sinh ra bậc đại hiền mang danh Nara. Hỡi Arjuna, hãy luôn biết rằng ngài ấy có uy lực ngang bằng vị Thần linh này.” Như vậy, văn bản đặt Arjuna không chỉ là một chiến sĩ, mà là người có căn tính bắt rễ trong kỷ luật khổ hạnh và mục đích thiêng liêng, lấy nguồn gốc tâm linh—chứ không phải tham vọng cá nhân—làm nền cho đạo lý của hành động.

Verse 87

तावेतौ पूर्वदेवानां परमोपचितावृषी । लोकयात्राविधानार्थ संजायेते युगे युगे

Vyāsa nói: “Hai vị ấy là bậc hiền triết tối thượng, đã viên mãn nhờ khổ hạnh, thuộc về trật tự thần linh cổ xưa. Vì mục đích thiết lập nề nếp cho đời sống thế gian—để con người được nâng đỡ trong khuôn phép của dharma—hai ngài sinh ra hết đời này đến đời khác, qua từng thời đại.”

Verse 88

तथैव कर्मणा कृत्स्नं महतस्तपसोडपि च । तेजो मन्युं च बिभ्रत्त्वं जातो रौद्रो महामते

Vyāsa nói: “Cũng như thế, nhờ sự viên mãn của các thiện nghiệp và nhờ khổ hạnh lớn lao, hỡi bậc trí, ngươi đã mang lấy uy lực rực cháy và cơn phẫn nộ dữ dội, trở nên ‘raudra’ trong bản tính. Trong tiền kiếp ấy, ngươi—như đức Nārāyaṇa—được ban tri kiến chân thật; và vì muốn làm đẹp lòng Śaṅkara, thấy toàn thế gian thấm nhuần bởi ngài, ngươi đã giữ nhiều lời nguyện và kỷ luật nghiêm khắc, khiến thân thể hao mòn bởi sự tiết chế khắc nghiệt.”

Verse 89

स भवान्‌ देववत्‌ प्राज्ञो ज्ञात्वा भवमयं जगत्‌ । अवाकर्षस्त्वमात्मानं नियमैस्तत्प्रियेप्सपा

Vyāsa nói: “Ngươi, bậc trí như thần, đã biết thế gian này thấm nhuần bởi Bhava (Śiva). Hỡi người chí lớn, vì muốn làm đẹp lòng ngài, ngươi đã tự khắc kỷ bằng những phép tắc nghiêm ngặt—làm thân thể hao mòn bởi kỷ luật khổ hạnh trong lòng sùng kính.”

Verse 90

शुभ्रमत्र भवान्‌ कृत्वा महापुरुषविग्रहम्‌ । ईजिवांस्त्वं जपैहोमिरुपहारैश्षन मानद,मानद! तूने यहाँ परम पुरुष भगवान्‌ शंकरके उज्ज्वल विग्रहकी स्थापना करके होम, जप और उपहारोंद्वारा उनकी आराधना की थी

Vyāsa nói: “Tại đây, ngươi đã thiết lập một thánh tượng rạng ngời của Đấng Tối Thượng, đức Śaṅkara. Hỡi người biết tôn vinh, ngươi đã thờ phụng ngài bằng trì tụng, bằng lễ hỏa tế, và bằng những phẩm vật cúng dường cung kính.”

Verse 91

स तथा पूज्यमानस्ते पूर्वदेहे5प्यतूतुषत्‌ । पुष्कलांश्व वरान्‌ प्रादात्‌ तव विद्वन्‌ हृदि स्थितान्‌

Vì thế, khi ngươi phụng thờ Ngài trong một thân trước, Ngài đã vô cùng hoan hỷ. Hỡi bậc hiền trí! Đức Śaṅkara khi ấy ban cho ngươi vô số ân phúc cát tường—những điều ngươi hằng ấp ủ trong lòng—cho thấy lòng sùng kính chân thành, dẫu trải qua nhiều đời, vẫn kết trái xứng đáng.

Verse 92

जन्मकर्मतपोयोगास्तयोस्तव च पुष्कला: । ताभ्यां लिड्रेडर्चितो देवस्त्वयार्चायां युगे युगे

Vyāsa nói: “Sự sinh ra, hành nghiệp, khổ hạnh và kỷ luật yoga của ngươi đều dồi dào; và của người kia cũng vậy. Nhờ những công đức ấy, Thần Tính đã được tôn thờ đúng phép—bởi ngươi, qua việc phụng thờ thánh tượng của Ngài, đời này qua đời khác.”

Verse 93

इस प्रकार तेरे और नर-नारायणके जन्म, कर्म, तप और योग पर्याप्त हैं। नर-नारायणने शिवलिंगमें तथा तूने प्रतिमामें प्रत्येक युगमें महादेवजीकी आराधना की है ।।

Vyāsa nói: “Vì thế, sự sinh ra, hành nghiệp, khổ hạnh và yoga của ngươi và của Nara–Nārāyaṇa đều viên mãn. Nara–Nārāyaṇa phụng thờ Mahādeva nơi liṅga, còn ngươi phụng thờ Ngài nơi thánh tượng, qua mỗi yuga. Ai biết Bhava (Śiva) là Đấng mà mọi hình tướng đều là hình tướng của Ngài, và thờ lạy Chúa ấy trong liṅga, người ấy sẽ được an lập vững bền trong những kỷ luật vĩnh hằng: yoga của Tự Ngã—trực chứng thực tại của ātman và paramātman—và yoga của kinh điển—trí tuệ sinh từ học tập và thánh học. Bởi vậy, lòng sùng kính đặt trên chánh tri kiến sẽ chín muồi thành minh triết tâm linh bền lâu, qua dòng thời đại.”

Verse 94

एवं देवा यजन्तो हि सिद्धाश्ष परमर्षय: । प्रार्थयन्ते परं लोके स्थाणुमेकं॑ स सर्वकृत्‌

Vyāsa nói: “Bởi vậy, ngay cả chư thiên—cùng các bậc thành tựu và những đại hiền triết—khi hành lễ phụng thờ, cũng chỉ cầu điều sở nguyện nơi cõi tối thượng từ một mình Chúa Sthāṇu (Śiva), vì Ngài là đấng tác thành vạn sự, quyền năng khiến mọi việc được thành tựu.”

Verse 95

स एष रुद्रभक्तश्ष॒ केशवो रुद्रसम्भव: । कृष्ण एव हि यष्टव्यो यज्ैश्ञेव सनातन:

Vyāsa nói: “Keśava này là người sùng kính Rudra, và cũng là bậc hiển lộ qua tác lực của Rudra. Vì thế, chỉ riêng Kṛṣṇa—Đấng Vĩnh Hằng—mới đáng được phụng thờ, nhất là bằng các nghi lễ tế tự (yajña), để khẳng định rằng lòng tôn kính chân thật rốt cuộc quy về việc tôn thờ Chúa muôn đời, chứ không lạc vào sự chia rẽ tông phái.”

Verse 96

सर्वभूतभवं ज्ञात्वा लिड्रमर्चति यः प्रभो: । तस्मिन्नभ्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वज:

Vyāsa nói: Ai hiểu rằng liṅga của Đấng Tối Thượng chính là cội nguồn nơi muôn loài sinh khởi, rồi chí thành thờ phụng—thì đối với người ấy, Vṛṣabhadhvaja (Śiva, vị có cờ mang hình bò) ban xuống tình thương và ân phúc càng lớn lao hơn nữa.

Verse 97

संजय उवाच तस्य तदू वचन श्रुत्वा द्रोणपुत्रो महारथ: । नमश्लकार रुद्राय बहु मेने च केशवम्‌

Sañjaya nói: Nghe những lời ấy, con trai của Droṇa—vị đại chiến xa—liền cúi đầu kính lễ Rudra, và càng tôn kính Keśava (Krishna) như bậc chí tôn.

Verse 98

संजय कहते हैं--राजन्‌! व्यासजीकी यह बात सुनकर द्रोणपुत्र महारथी अश्वत्थामाने मन-ही-मन भगवान्‌ शंकरको प्रणाम किया और श्रीकृष्णकी भी महत्ता स्वीकार कर ली ।।

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, nghe lời Vyāsa, Aśvatthāmā—đại chiến xa, con trai Droṇa—liền cúi lạy trong tâm trước Thần Śaṅkara (Śiva) và cũng thừa nhận sự vĩ đại của Śrī Krishna. Lông tóc ông dựng đứng vì xúc động; tự chế và khiêm cung, ông kính chào bậc đại hiền. Rồi ngoảnh nhìn quân mình, ông cho thổi hiệu lệnh, truyền toàn quân rút về doanh trại.

Verse 99

ततः प्रत्यवहारो5भूत्‌ पाण्डवानां विशाम्पते | कौरवाणां च दीनानां द्रोणे युधि निपातिते

Sañjaya nói: Tâu chúa tể muôn dân, khi Droṇa đã ngã xuống giữa chiến địa, quân Pāṇḍava và cả quân Kaurava đang rệu rã tinh thần đều rút lui, quay về doanh trại của mỗi bên.

Verse 100

युद्ध कृत्वा दिनान्‌ पज्च द्रोणो हत्वा वरूथिनीम्‌ । ब्रह्मलोक॑ गतो राजन ब्राह्म॒णो वेदपारग:

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, Droṇa—dẫu là một brāhmaṇa và bậc tinh thông Veda—đã giao chiến suốt năm ngày, tiêu diệt đạo quân địch, rồi rời cõi người mà đi về Brahmaloka.

Verse 156

देवैरपि सुदुर्धर्षमस्त्रमाग्नेयमाददे । उस समय द्रोणपुत्रको अर्जुन और श्रीकृष्णपर अधिक क्रोध हुआ

Sanjaya nói: Chàng đã cầm lấy vũ khí Agneya—một thiên khí lửa dữ dội, khó bề chống đỡ đến nỗi ngay cả chư thiên cũng gần như không thể khuất phục. Giữa cơn nóng lửa chiến trường, vì cơn thịnh nộ tăng dần đối với Arjuna và Śrī Krishna, con trai của Droṇa đứng vững trên chiến xa, cẩn trọng làm nghi thức ācamana (nhấp nước tịnh hóa), rồi nắm lấy hỏa khí đáng sợ ấy—báo hiệu một bước leo thang nghiêm trọng, nơi giận dữ có thể lấn át tự chế và dharma trong chiến tranh.

Verse 200

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रमोक्षपर्वमें अश्वत्थामाका पराक्रमविषयक दो सौवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sanjaya nói: Như vậy, trong bộ Śrī Mahābhārata, thuộc Droṇa Parva—cụ thể là phần nói về việc phóng xuất (và sự hóa giải) vũ khí Nārāyaṇa—chương thứ hai trăm, thuật về dũng lực của Aśvatthāmā, đã kết thúc. Lời kết kiểu “colophon” này đánh dấu một quãng dừng trang trọng trong thiên truyện chiến tranh, nhấn mạnh sức nặng của thần khí và gánh nặng đạo lý mà kẻ sử dụng phải mang.

Verse 316

युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानल: । भरतनन्दन! जैसे प्रलयकालमें संवर्तक अग्नि सब प्राणियोंको जलाकर भस्म कर देती है

Sanjaya nói: “Hỡi niềm hân hoan của dòng Bharata! Như vào lúc tận cùng một kỷ nguyên, ngọn lửa Saṃvartaka của thời hủy diệt thiêu rụi muôn loài thành tro bụi, thì cũng vậy, vũ khí Agneya ấy bắt đầu thiêu đốt đạo quân Pandava đang kinh hoàng ngay trên chiến địa.”

Verse 323

प्रहशस्तावका राजन्‌ सिंहनादान्‌ विनेदिरे । राजन्‌! उस महासमरमें पाण्डव-सेनाको दग्ध होती देख आपके सैनिक अत्यन्त प्रसन्न हो जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे

Sanjaya nói: “Tâu Đại vương, trong trận đại chiến ấy, thấy quân Pandava bị thiêu đốt, binh sĩ của bệ hạ vô cùng hớn hở, liền gầm vang những tiếng ‘sư tử hống’ thật lớn, hết lần này đến lần khác.”

Verse 336

तूर्णमाजष्निरे हृष्टास्तावका जितकाशिन: । भारत! तदनन्तर हर्षसे उललसित और विजयसे सुशोभित होनेवाले आपके सैनिक नाना प्रकारके सहस्रों बाजे बजाने लगे

Sanjaya nói: Rồi sau đó, hỡi Bhārata, quân của bệ hạ—hân hoan và tin chắc thắng lợi—nhanh chóng dấy lên tiếng reo mừng khải hoàn. Ngay tiếp đó, trong niềm vui sướng và như được điểm trang bởi cảm thức chinh phục, họ bắt đầu tấu lên hàng nghìn nhạc khí đủ loại, công bố khí thế và niềm tin rằng thành công đã ở ngay trước mắt.

Verse 343

तमसा संवृते लोके नादृश्यन्त महाहवे । नरेश्वर! उस महासमरमें सब लोग अन्धकारसे आच्छन्न हो गये थे। पाण्डवोंकी सारी अक्षौहिणी सेना और सव्यसाची अर्जुन भी नहीं दिखायी देते थे

Sañjaya thưa: “Tâu Đại vương, khi thế gian bị bóng tối bao trùm, trong trận đại chiến ấy không còn thấy được gì. Giữa cuộc giao tranh mênh mông, mọi người đều bị u ám phủ lấp; ngay cả toàn bộ đạo quân Akṣauhiṇī của nhà Pāṇḍava và Arjuna—bậc danh xưng Savyasācī—cũng không còn hiện rõ.”

Verse 356

यादृशं द्रोणपुत्रेण सृष्टमस्त्रममर्षिणा । राजन! अमर्षमें भरे हुए द्रोणपुत्रने जैसे अस्त्रकी सृष्टि की थी, वैसा हमलोगोंने पहले न तो कभी देखा था और न सुना ही था

Sañjaya thưa: “Tâu Đại vương, thứ vũ khí mà con trai của Droṇa, trong cơn phẫn nộ, đã phóng ra—đó là điều chúng thần chưa từng thấy trước đây, cũng chưa từng nghe nói đến.”

Verse 373

प्रववी चानिल: शीतो दिशश्व विमला बभु: । फिर तो दो घड़ीमें वह सारा अन्धकार दूर हो गया, शीतल वायु बहने लगी और सारी दिशाएँ स्वच्छ हो गयीं

Sañjaya thưa: “Rồi chẳng bao lâu, màn tối ấy tan đi; gió mát bắt đầu thổi, và bốn phương đều trở nên quang đãng, trong sạch.”

Verse 383

अनभिश्ञेयरूपां च प्रदग्धामस्त्रतेजसा । वहाँ हमलोगोंने अद्भुत दृश्य देखा। पाण्डवोंकी वह सारी अक्षौहिणी उस अस्त्रके तेजसे इस प्रकार दग्ध एवं नष्ट हो गयी थी कि उसे पहचानना असम्भव हो गया

Sañjaya thưa: “Tại đó, chúng thần chứng kiến một cảnh tượng kỳ dị. Bị thiêu đốt bởi uy quang của vũ khí ấy, toàn bộ đạo quân Akṣauhiṇī của nhà Pāṇḍava bị cháy rụi và tiêu diệt đến mức không còn thể nhận ra hình dạng.”

Verse 393

सहितीौ प्रत्यदृश्येतां नभसीव तमोनुदौ । तदनन्तर उस अस्त्रसे मुक्त हुए महाधनुर्थर वीर श्रीकृष्ण और अर्जुन एक साथ दिखायी दिये, मानो आकाशमें चन्द्रमा और सूर्य प्रकट हो गये हों

Sañjaya thưa: “Rồi khi uy lực của vũ khí ấy đã được giải phóng và màn che khuất tan đi, Śrī Kṛṣṇa và Arjuna—hai dũng sĩ cầm đại cung—lại hiện ra cùng nhau, tựa như trăng và mặt trời đồng thời xuất hiện trên bầu trời.”

Verse 2031

इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि व्यासवाक्ये शतरुद्रिये एकाधिकद्विशततमो<ध्याय:

Như vậy, trong bộ Mahābhārata tôn kính, thuộc Droṇa Parva, trong phần nói về việc phóng thích vũ khí Nārāyaṇa (Nārāyaṇāstra), theo lời thuật của hiền triết Vyāsa, trong đoạn Śatarudrīya, chương thứ hai trăm lẻ một kết thúc. Lời kết (colophon) này đặt biến cố vào khuôn khổ của thánh sử và báo hiệu một điểm chuyển trong mạch chiến tranh, nơi vũ khí thần linh và sự tự chế trở thành những mối bận tâm đạo đức trọng yếu.