Adhyaya 10

Verse 1

दशमो< ध्याय: राजा धृतराष्ट्रका शोकसे व्याकुल होना और संजयसे युद्धविषयक प्रश्न वैशम्पायन उवाच एतत्‌ पृष्टवा सूतपुत्र हृच्छोकेनार्दितो भृशम्‌ | जये निराश: पुत्राणां धृतराष्ट्रोडपतत्‌ क्षितौ

Vaiśampāyana nói: Tâu vua Janamejaya! Khi cứ thế hỏi Sañjaya, con trai của người đánh xe, vua Dhṛtarāṣṭra bị nỗi sầu trong lòng dày vò dữ dội; và vì tuyệt vọng trước viễn cảnh chiến thắng của các con mình, nhà vua ngã quỵ xuống đất như kẻ mất thần trí.

Verse 2

तं विसंज्ञं निपतितं सिषिचु: परिचारिका: । जलेनात्यर्थशीतेन वीजन्त्य: पुण्यगन्धिना

Vaiśampāyana nói: Thấy vua Dhṛtarāṣṭra ngã xuống bất tỉnh, các thị nữ liền rưới lên người vua thứ nước lạnh buốt và quạt bằng chiếc quạt thơm ngát, mùi hương cát tường, mong khôi phục lại tri giác cho nhà vua.

Verse 3

पतितं चैनमालोक्य समन्ताद्‌ भरतस्त्रिय: । परिवव्रुर्महाराजमस्पृशंश्वैव पाणिभि:,महाराजको गिरा देख धृतराष्ट्रकी बहुत-सी स्त्रियाँ उन्हें चारों ओरसे घेरकर बैठ गयीं और उन्हें हाथोंसे सहलाने लगीं

Thấy nhà vua ngã xuống, các phụ nữ của dòng Bharata từ bốn phía kéo đến. Họ vây quanh đức vua và dịu dàng chạm tay, vuốt ve như để nâng đỡ và than khóc giữa tai ương do chiến tranh gây nên.

Verse 4

उत्थाप्य चैनं शनकै राजानं पृथिवीतलात्‌ | आसन प्रापयामासुर्बाष्पकण्ठ्यो वरानना:

Vaiśampāyana nói: Nhẹ nhàng nâng nhà vua dậy khỏi mặt đất, những người phụ nữ dung mạo đoan trang ấy dìu vua và đặt ngồi lên ngai. Mắt họ tuôn lệ, và tiếng nói nghẹn lại vì sầu thảm—một cảnh trung trinh chăm sóc giữa nỗi đau đè nặng của chiến tranh.

Verse 5

आसन प्राप्य राजा तु मूर्च्डयाभिपरिप्लुत: । निश्चेष्टोी>तिष्ठत तदा वीज्यमान: समन्तत:

Vừa đến ngai, vua Dhṛtarāṣṭra đã bị cơn ngất lịm trùm phủ, nằm bất động. Khi ấy, thị vệ và cung nhân quạt hầu từ bốn phía, nâng đỡ nhà vua đang bàng hoàng vì những điều vừa nghe.

Verse 6

स लब्ध्वा शनकै: संज्ञां वेपमानो महीपति: । पुनर्गावल्‍गर्णिं सूतं पर्यपृच्छद्‌ यथातथम्‌,फिर धीरे-धीरे होशमें आनेपर काँपते हुए राजा धृतराष्ट्रने पुन: सूतजातीय संजयसे युद्धका यथावत्‌ समाचार पूछा

Vaiśampāyana nói: Khi nhà vua dần dần tỉnh lại, thân run rẩy, ông lại hỏi người đánh xe Sañjaya, con của Gāvalgaṇa, xin thuật lại đầy đủ và đúng sự thật tin tức chiến trận như đã diễn ra.

Verse 7

धृतराष्ट्र रवाच यः स उद्यन्निवादित्यो ज्योतिषा प्रणुदंस्तम: । अजातशत्रुमायान्तं कस्तं द्रोणादवारयत्‌

Dhṛtarāṣṭra nói: “Người ấy như mặt trời đang lên, lấy ánh quang minh xua tan bóng tối—khi Ajātaśatru (Yudhiṣṭhira) tiến về phía Droṇa, ai đã ngăn không cho chàng đến được gần Droṇa?”

Verse 8

प्रभिन्नमिव मातडुं यथा क्रुद्धं तरस्विनम्‌ । प्रसन्नवदनं दृष्टवा प्रतिद्विरदगामिनम्‌

Vaiśampāyana nói: Họ thấy chàng tiến lên như voi đực đang kỳ động dục—giận dữ, sức mạnh không gì cưỡng nổi—thế mà gương mặt vẫn điềm nhiên, thanh thản, thẳng tiến vào đội tượng binh của địch.

Verse 9

वासितासंगमे यद्वदजय्यं प्रति यूथपै: । निजघान रणे वीरान्‌ वीर: पुरुषसत्तम:

Vaiśampāyana nói: Như trong cuộc giáp chiến hỗn loạn, kẻ thù tưởng chừng không thể khuất phục lại bị các thủ lĩnh hợp sức đánh gục, cũng vậy, vị anh hùng bậc nhất trong loài người ấy đã hạ sát nhiều dũng tướng giữa chiến trường.

Verse 10

यो होको हि महावीरयों निर्दहेद्‌ घोरचक्षुषा । कृत्स्नं दुर्योधनबलं धृतिमान्‌ सत्यसंगर:,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये दशमो<5ध्याय: ।।

Vaiśampāyana nói: “Quả thật, một dũng sĩ như thế—kiên định và chân thật trong chiến trận—chỉ bằng ánh nhìn ghê gớm cũng có thể thiêu rụi toàn bộ binh lực của Duryodhana.” Câu ấy nhấn mạnh niềm kinh ngạc trước ý chí của người chiến binh và sức nặng đạo lý của chiến tranh: quyền lực và quyết tâm có thể áp đảo cả đạo quân, nhưng chính sự ngưỡng mộ năng lực hủy diệt ấy cũng gợi lên cái giá bi thảm của cuộc xung đột, dù là chính nghĩa hay phi nghĩa.

Verse 11

चक्षुर्हणं जये सक्तमिष्वासधरमच्युतम्‌ । दान्तं बहुमतं लोके के शूरा: पर्यवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: “Những dũng sĩ nào đã vây quanh Acyuta—một cung thủ khát khao chiến thắng, kỷ luật và tự chủ, được đời kính trọng—như thể để ngăn chặn Người?”

Verse 12

जो मदकी धारा बहानेवाले

Vaiśampāyana nói: “Khi ấy, những chiến binh nào của phe ta đã tiến lên chống lại vị vua không thể khuất phục ấy—Yudhiṣṭhira, con của Kuntī—hổ giữa loài người, người mang cung kiên định, không hề rời khỏi dharma? Trong khoảnh khắc đó, ai trong hàng Kaurava dám đối mặt với ngài?”

Verse 13

तरसैवाभिपलद्याथ यो वै द्रोणमुपाद्रवत्‌ । य: करोति महत्‌ कर्म शत्रूणां वै महाबल:

Vaiśampāyana nói: “Những dũng sĩ nào đã ngăn chặn Bhīmasena—người lao tới với tốc độ dữ dội, đã xông thẳng đánh Droṇācārya; người làm nên những chiến công lớn ngay trước mặt quân thù, bởi sức mạnh phi thường của mình?”

Verse 14

महाकायो महोत्साहो नागायुतसमो बले । त॑ भीमसेनमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्‌

Vaiśaṃpāyana nói: “Thân hình vạm vỡ, khí thế bừng bừng, sức mạnh sánh với mười nghìn voi—khi Bhīmasena lao tới, những dũng sĩ nào đã đứng vây quanh và chặn bước tiến của chàng?”

Verse 15

यदा55याज्जलदप्रख्यो रथ: परमवीर्यवान्‌ । पर्जन्य इव बीभत्सुस्तुमुलामशनीं सृूजन्‌

Vaiśampāyana nói: Khi cỗ chiến xa tối thượng về uy lực ấy—tựa đám mây mưa—tiến lên, và Bībhatsu (Arjuna), như Parjanya đấng ban mưa, phóng ra một “lôi đình” vũ khí cuồng bạo, chàng dường như làm ngập tràn mọi phương và trải kín mặt đất bằng những kẻ ngã xuống. Câu kệ khắc họa đà xung kích của Arjuna như một sức mạnh của tự nhiên: gây kinh hãi, áp đảo, và mang sức nặng đạo lý bởi hệ quả của nó trên chiến địa.

Verse 16

विसृजज्छरजालानि वर्षाणि मघवानिव । अवस्फूर्जन्‌ दिश: सर्वास्तलनेमिस्वनेन च

Vaiśampāyana nói: Chàng phóng ra những trận mưa tên đan xen như lưới, tựa Maghavān (Indra) trút mưa; và với tiếng gầm sấm của bánh xe chiến xa, chàng làm vang động mọi phương. Câu kệ đẩy cao hình ảnh chiến địa như một cơn bão của sức mạnh—báo rằng khi võ công được tung ra không kiềm chế, nó có thể áp đảo cả thế giới chung quanh và làm nặng thêm sức ép đạo lý của chiến tranh lên mọi kẻ chứng kiến.

Verse 17

चापविद्युत्प्रभो घोरो रथगुल्मबलाहक: । स नेमिघोषस्तनित: शरशब्दातिबन्धुर:

Vaiśampāyana nói: Thật ghê gớm khi nhìn, nó lóe sáng như tia chớp từ cánh cung; nó dâng lên như một khối mây kết tụ bởi chiến xa và đội ngũ. Tiếng gầm của nó là sấm của bánh xe, và nó dày đặc bởi âm thanh rít gắt của tên—một hình tượng về sức mạnh chiến tranh tràn ngập, nơi kỹ nghệ võ trận và lực lượng đông đảo che lấp những bổn phận hiền hòa hơn, đẩy muôn loài đến hiểm nguy và thử thách đạo lý.

Verse 18

रोषानिलसमुद्धूतो मनोभिप्रायशीघ्रग: । मर्मातिगो बाणधरस्तुमुल: शोणितोदकै:

Vaiśampāyana nói: Như bị một cơn cuồng phong của phẫn nộ thúc đẩy, nhanh như chính ý niệm của tâm, lực lượng mang tên ấy cuộn trào tiến tới—đâm xuyên các yếu huyệt, náo động dữ dội, và để lại sau lưng một dòng máu chảy. Câu kệ gợi lên nỗi kinh hoàng đạo lý của chiến trận: giận dữ hóa thành gió làm tăng tốc bạo lực, và kỹ nghệ biến thành sự chính xác chết người nhằm vào những chỗ mong manh nhất của thân thể.

Verse 19

भीमनिः:स्वनितो रौद्रो दुर्योधनपुरोगमान्‌

Vaiśampāyana nói: Khi Arjuna, bậc trí—hình dung dữ dằn, gầm lên tiếng thét ghê rợn—cầm lấy Gāṇḍīva giữa chiến trận và bắt đầu đánh vào Duryodhana cùng những kẻ đi đầu dưới trướng hắn, làm bị thương các con trai ta và binh lính của chúng bằng những mũi tên gắn lông kền kền, mài sắc trên đá mài, thì khi ấy tâm trí các ngươi ở trạng thái nào? Câu hỏi không chỉ xoáy vào bạo lực của chiến địa, mà còn dò xét cú sốc và nỗi sợ đạo lý khi sức mạnh chính đáng quay hẳn mũi nhọn về phía phe mình.

Verse 20

युद्धे3भ्यषिज्चद्‌ विजयो गार्ध्रपत्रे: शिलाशितै: । गाण्डीवं धारयन्‌ धीमान्‌ कीदृशं वो मनस्तदा

Vaiśampāyana nói: “Khi Arjuna trí tuệ, tay cầm Gāṇḍīva giữa chiến địa, bắt đầu quật ngã và làm Duryodhana cùng các con trai của ta và quân sĩ của họ bị thương bằng những mũi tên gắn lông kền kền, được mài sắc trên đá—khi ấy tâm trí các ngươi ở trạng thái thế nào?”

Verse 21

इषुसम्बाधमाकाशं कुर्वन्‌ कपिवरध्वज: । यदा55यात्‌ कथमासीत्‌ तु तदा पार्थ समीक्षताम्‌

Vaiśampāyana nói: “Hỡi Pārtha (Arjuna), khi chiến binh mang lá cờ có dấu ấn của bậc tối thượng trong loài khỉ (Hanumān) tiến lên, khiến bầu trời dày đặc mũi tên—khi ngươi nhìn thấy chàng, tâm trí ngươi lúc ấy ra sao?”

Verse 22

कच्चिद्‌ गाण्डीवशब्देन न प्रणश्यति वै बलम्‌ । यद्व: सभैरवं कुर्वन्नर्जुनो भूशमन्वयात्‌

Vaiśampāyana nói: “Hãy nói ta nghe—quân ta chẳng lẽ không tan vỡ vì hoảng loạn chỉ bởi tiếng dây cung Gāṇḍīva? Khi Arjuna gầm lên tiếng rống sư tử ghê rợn và truy kích các ngươi không ngừng trên chiến địa, tiếng bật của cung chàng chẳng khiến quân ta tháo chạy sao?”

Verse 23

कच्चिन्नापानुदत्‌ प्राणानिषुभिवों धनंजय: । वातो वेगादिवाविध्यन्मेघान्‌ शरगणैर्नपान्‌

Vaiśampāyana nói: “Dhanañjaya (Arjuna) chẳng phải đã dùng mũi tên mà xua đi cả hơi thở sinh mệnh của các vua ấy sao? Như cơn gió mạnh xuyên thủng và xé tan những khối mây dày, Pārtha cũng vậy: bằng những loạt tên bay vun vút, chàng đánh trúng và làm các bậc quân vương phe đối địch bị thương.”

Verse 24

को हि गाण्डीवधन्वानं रणे सोढुं नरो$हति । यमुपश्रुत्य सेनाग्रे जन: सर्वो विदीर्यते

Vaiśampāyana nói: “Trong chiến trận, ai trong loài người có thể chịu nổi sức xung kích của Arjuna, kẻ cầm Gāṇḍīva? Chỉ cần nghe danh chàng ngay nơi tiền tuyến, toàn quân đã rối loạn và tan tác.”

Verse 25

यत्सेना: समकम्पन्त यद्वीरानस्पृशद्‌ भयम्‌ । के तत्र नाजहुढद्रोंणं के क्षुद्रा: प्राद्रवन्‌ू भयात्‌

Ở nơi mà toàn quân rung chuyển, nỗi sợ chạm đến lòng mọi dũng sĩ—những ai trong hàng anh hùng đã không rời bỏ Droṇācārya, và những kẻ hèn nào vì khiếp đảm mà bỏ chiến địa chạy trốn?

Verse 26

के वा तत्र तनूंस्त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन्‌ । अमानुषाणां जेतारं युद्धेष्वपि धनंजयम्‌

Vaiśampāyana nói: “Trên chiến địa ấy, những ai đã lìa bỏ thân mình và đi vào cái chết trái với ý muốn—khi đối mặt trong chiến trận với Dhanañjaya (Arjuna), kẻ chinh phục cả những đối thủ phi nhân (chư thiên và asura)?”

Verse 27

न च वेगं सिताश्व॒स्य विसहिष्यन्ति मामका: । गाण्डीवस्य च निर्घोष॑ं प्रावड्जलदनि:स्वनम्‌

Vaiśampāyana nói: Quân của ta sẽ không thể chịu nổi đà xung kích của Arjuna, người đánh xe với những tuấn mã trắng, cũng không thể chịu nổi tiếng dây cung Gāṇḍīva vang rền như sấm—trầm sâu, cuộn dội như tiếng mây mưa mùa gió mùa.

Verse 28

विष्वक्सेनो यस्य यन्ता यस्य योद्धा धनंजय: । अशक्य: स रथो जेतुं मन्ये देवासुरैरपि,जिसके सारथि भगवान्‌ श्रीकृष्ण और योद्धा वीर धनंजय हैं, उस रथको जीतना मैं देवताओं तथा असुरोंके लिये भी असम्भव मानता हूँ

Vaiśampāyana nói: “Chiến xa ấy, có Viṣvaksena (Śrī Kṛṣṇa) làm người đánh xe và Dhanañjaya (Arjuna) làm chiến sĩ—ta cho rằng không thể khuất phục, dẫu là chư thiên hay asura.”

Verse 29

सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्व पाण्डव: । मेधावी निपुणो धीमान्‌ युधि सत्यपराक्रम:

Vaiśampāyana nói: Pāṇḍava (Nakula) tuy thân hình mềm mại nhưng trẻ trung và dũng mãnh, dung mạo tuấn tú, trí tuệ sáng suốt, tinh thông chiến trận, khôn ngoan—một người mà uy lực nơi chiến địa luôn xứng với lời nói và phẩm hạnh của mình.

Verse 30

आयावं विपुल कुर्वन्‌ व्यथयन्‌ सर्वसैनिकान्‌ | यदा<<याजन्नकुलो द्रोणं के शूरा: पर्यवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: “Khi Nakula—gầm vang dữ dội, làm cả đạo quân rúng động—xông thẳng vào Droṇācārya giữa trận tiền, những dũng sĩ nào đã vây quanh và ngăn chặn chàng?”

Verse 31

आशीविष इव क्रुद्ध: सहदेवो यदाभ्ययात्‌ कदनं करिष्यउछत्रूणां तेजसा दुर्जयो युधि

Vaiśampāyana nói: “Khi Sahadeva, giận dữ như rắn độc và bởi khí thế rực cháy mà khó ai khuất phục nơi chiến địa, tiến lên với ý định tàn sát quân thù—vừa chém ngã địch vừa đến trước Droṇācārya—thấy Sahadeva, vị anh hùng bất bại, dáng vẻ khiêm cung, bền chí giữ những thệ nguyện cao quý và mang những mũi tên không bao giờ trượt, những dũng sĩ nào đã bước ra để ngăn chàng?”

Verse 32

आर्यव्रतममोधेषुं हीमनन्‍तमपराजितम्‌ । सहदेवं तमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: “Những chiến binh nào đã vây quanh và chặn Sahadeva khi chàng tiến đến—Sahadeva, người giữ thệ nguyện cao quý, mũi tên không bao giờ trượt, dáng vẻ khiêm cung, và bất khả chiến bại?”

Verse 33

यस्तु सौवीरराजस्य प्रमथ्य महतीं चमूम्‌ । आदत्त महिषीं भोजां काम्यां सर्वाड्रशो भनाम्‌

Vaiśampāyana nói: “Người đã nghiền nát đại quân của vua xứ Sauvīra và đoạt lấy công chúa Bhojā—mỹ nhân đẹp toàn thân—để lập làm hoàng hậu: nơi Sātyaki, bậc tuấn kiệt giữa loài người, luôn thường trú chân thật, nghị lực bền gan, dũng khí anh hùng, và phạm hạnh thanh tịnh cùng mọi đức hạnh cao quý khác.”

Verse 34

सत्यं धृतिश्व शौर्य च ब्रह्म॒चर्य च केवलम्‌ । सर्वाणि युयुधाने5स्मिन्‌ नित्यानि पुरुषर्षभे

Vaiśampāyana nói: “Trong bậc ‘hùng ngưu’ giữa loài người ấy, Yuyudhāna (Sātyaki), chân thật, nghị lực bền gan, anh dũng và phạm hạnh thanh tịnh luôn hiện hữu—quả thật, mọi đức hạnh ấy thường trú nơi chàng.”

Verse 35

बलिनं सत्यकर्माणमदीनमपराजितम्‌ । वासुदेवसमं युद्धे वासुदेवादनन्तरम्‌

Vaiśampāyana nói: “Sātyaki hùng mạnh, bền chí trong hạnh chân thật, không khuất phục và không thể bị khuất phục. Trên chiến địa, chàng như chính Vāsudeva (Kṛṣṇa)—chỉ đứng sau Vāsudeva mà thôi. Vậy thì ai có thể ngăn vị anh hùng bậc nhất ấy, Sātyaki, tiến thẳng đến Droṇācārya?”

Verse 36

धनंजयोपदेशेन श्रेष्ठमिष्वस्त्रकर्मणि । पार्थेन सममस्त्रेषु कस्तं द्रोणादवारयत्‌

Vaiśampāyana nói: “Được Dhanañjaya (Arjuna) chỉ dạy, Sātyaki đứng đầu trong nghệ thuật cung tên và binh khí; trong việc sử dụng các loại phi tiễn, chàng ngang hàng với Pārtha (Arjuna). Vậy ai có thể ngăn chàng tiến đến gần Droṇa?”

Verse 37

वृष्णीनां प्रवरं वीरं शूरं सर्वधनुष्मताम्‌ । रामेण सममस्त्रेषु यशसा विक्रमेण च

Vaiśampāyana nói: “Trong hàng Vṛṣṇi, Sātyaki là anh hùng bậc nhất—dũng mãnh và trội hơn mọi cung thủ. Về tinh thông binh khí, về danh tiếng và về uy dũng, chàng ngang hàng với Rāma (Paraśurāma).”

Verse 38

सत्यं धृतिर्मति: शौर्य बाह्दां चास्त्रमनुत्तमम्‌ सात्वते तानि सर्वाणि त्रैलोक्यमिव केशवे

Vaiśampāyana nói: “Chân thật, kiên định, trí tuệ, dũng khí, và một binh khí vô song nơi cánh tay—tất cả đều hiện hữu trong Sātyaki thuộc dòng Sātvata, như ba cõi nương trụ trong Keśava (Kṛṣṇa).”

Verse 39

तमेवंगुणसम्पन्नं दुर्वारमपि दैवतै: । समासाद्य महेष्वासं के शूरा: पर्यवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: “Những ai là các dũng sĩ đã áp sát vị đại cung thủ Sātyaki—người đầy đủ mọi đức hạnh, khó ngăn đến nỗi ngay cả chư thiên cũng khó kìm—mà vẫn chặn được bước tiến của chàng?”

Verse 40

पज्चालेषूत्तमं वीरमुत्तमाभिजनप्रियम्‌ । नित्यमुत्तमकर्माणमुत्तमौजसमाहवे

Vaiśampāyana nói: “Những dũng sĩ nào đã ngăn chặn Dhṛṣṭadyumna—bậc anh hùng kiệt xuất trong hàng Pāñcāla, được người dòng dõi cao quý mến chuộng, luôn chuyên cần việc nghĩa, bộc lộ nội lực vô song giữa chiến trường; một lòng vì lợi ích của Arjuna, nhưng vẫn quyết đem tai họa đến cho ta; rực sáng như Yama, Kubera, Sūrya, Indra và Varuṇa; lừng danh là đại xa chiến; và luôn sẵn sàng, dù phải hiến cả sinh mạng, để xông vào đối đầu Droṇācārya trong cuộc chiến khốc liệt ấy—là ai?”

Verse 41

युक्त धनंजयहिते समानर्थार्थमुत्थितम्‌ । यमवैश्रवणादित्यमहेन्द्रवरुणोपमम्‌

Vaiśampāyana nói: “Những dũng sĩ nào đã ngăn chặn Dhṛṣṭadyumna—kẻ luôn hướng về lợi ích của Arjuna, đứng dậy với một mục đích duy nhất, rực sáng như Yama, Kubera, Mặt Trời, Indra và Varuṇa; bậc nhất trong hàng Pāñcāla, yêu dòng dõi cao quý và danh tiếng, bền bỉ làm việc nghĩa, phô bày nội lực tối thượng giữa chiến trận; luôn sẵn sàng đem mạng sống ra đánh cược trong cuộc chiến khốc liệt để đối đầu Droṇācārya—ai đã cản được người ấy?”

Verse 42

महारथं समाख्यात॑ द्रोणायोद्यतमाहवे । त्यजन्तं तुमुले प्राणान्‌ के शूराः समवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: “Những ai là các anh hùng đã giữ lại vị đại xa chiến lừng danh ấy—Dhṛṣṭadyumna—khi giữa cơn hỗn loạn của chiến trường, chàng sẵn sàng hiến cả mạng sống và lao thẳng vào Droṇa để giao chiến?”

Verse 43

एको<पसृत्य चेदिभ्य: पाण्डवान्‌ यः समाश्रित: । धृष्टकेतुं समायान्तं द्रोणं कस्तं न्‍्यवारयत्‌,जिसने अकेले ही चेदिदेशसे आकर पाण्डव-पक्षका आश्रय लिया है, उस धृष्टकेतुको द्रोणके पास आनेसे किसने रोका?

Vaiśampāyana nói: “Ai là người đã ngăn Dhṛṣṭaketu—kẻ một mình từ xứ Cedi đến nương tựa phe Pāṇḍava—không cho tiến đến gần Droṇa?”

Verse 44

यो<वधीत्‌ केतुमान्‌ वीरो राजपुत्रं दुरासदम्‌ | अपरान्तगिरिद्वारे द्रोणात्‌ कस्तं न्‍्यवारयत्‌

Vaiśampāyana nói: “Vị anh hùng nào đã giết Ketumān—vị vương tử khó bề khuất phục—tại cửa ngõ dãy núi Aparānta, và rồi ai đã ngăn người ấy không cho đến được Droṇācārya?”

Verse 45

स्त्रीपुंसयोर्नरव्याप्रो यः स वेद गुणागुणान्‌ | शिखण्डिनं याज्ञसेनिमम्लानमनसं युधि

Vaiśampāyana nói: “Chiến sĩ ấy—người nhờ trải nghiệm thực mà thấu rõ ưu khuyết của thân phận nữ và nam—Śikhaṇḍin, con của Drupada (Yājñaseni), kẻ chí khí nơi chiến địa chưa từng suy sụp—những anh hùng nào đã ngăn không cho chàng tiến đến trước mặt Droṇācārya?”

Verse 46

देवव्रतस्य समरे हेतुं मृत्योर्महात्मन: । द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूरा: पर्यवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: “Những dũng sĩ nào đã đứng chắn đường Śikhaṇḍin khi chàng tiến thẳng về phía Droṇācārya—Śikhaṇḍin, kẻ đã trở thành nhân duyên then chốt dẫn đến cái chết của bậc đại hồn Devavrata (Bhīṣma) trên chiến địa?”

Verse 47

यस्मिन्नभ्यधिका वीरे गुणा: सर्वे धनंजयात्‌ । यस्मिन्नस्त्राणि सत्यं च ब्रह्मचर्य च सर्वदा

Vaiśampāyana nói: “Trong vị dũng sĩ ấy, mọi đức hạnh đều hiện hữu còn hơn cả Dhanañjaya (Arjuna); nơi chàng, tài nghệ binh khí, lòng chân thật và hạnh brahmacarya trọn đời luôn vững bền. Bấy giờ, Abhimanyu bậc đại hồn—như Thần Chết há miệng rộng—đang tiến đến trước mặt Droṇācārya. Khi ấy, những dũng sĩ nào đã ngăn giữ chàng lại?”

Verse 48

वासुदेवसमं वीर्ये धनंजयसमं बले । तेजसा55दित्यसदृशं बृहस्पतिसमं मतौ

Vaiśampāyana nói: “Người có dũng lực như Vāsudeva, sức mạnh sánh Dhanañjaya, hào quang tựa Mặt Trời, và mưu trí như Bṛhaspati—ấy là Abhimanyu bậc đại hồn. Khi chàng tiến đến Droṇācārya, há miệng như Thần Chết, những chiến sĩ nào đã đứng chắn và kìm giữ chàng?”

Verse 49

अभिमन्युं महात्मानं व्यात्ताननमिवान्तकम्‌ | द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूरा: समवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: “Khi Abhimanyu bậc đại hồn tiến thẳng về phía Droṇa, há miệng như Antaka—Thần Chết—những chiến sĩ nào đã bước ra để chặn và kìm giữ chàng?”

Verse 50

तरुणस्तरुणप्रज्ञ: सौभद्र: परवीरहा । यदाभ्यधावद्‌ वै द्रोणं तदा5डसीद्‌ वो मन: कथम्‌

Vaiśampāyana nói: “Khi Abhimanyu tuổi trẻ—trẻ về năm tháng nhưng sắc bén về trí tuệ, kẻ sát phạt các dũng tướng địch—xông thẳng vào Droṇa, lúc ấy tâm trí các ngươi ở trạng thái thế nào?”

Verse 51

द्रौपदेया नरव्याप्रा: समुद्रमिव सिन्धव: । यद्‌ द्रोणमाद्रवन्‌ संख्ये के शूरास्तान्‌ न्‍्यवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: “Như sông ngòi cuồn cuộn đổ về biển cả, các con trai của Draupadī—hăm hở trong cuộc chiến của bậc trượng phu—đã xông vào Droṇa giữa trận mạc. Vậy những dũng tướng nào đã chặn và giữ họ lại trên chiến địa?”

Verse 52

एते द्वादश वर्षाणि क्रीडामुत्सूज्य बालका: । अस्त्रार्थमवसन्‌ भीष्मे बि शभ्रतो व्रतमुत्तमम्‌

Vaiśampāyana nói: “Suốt mười hai năm, những thiếu niên ấy từ bỏ trò chơi trẻ dại, ở gần Bhīṣma để tinh thông khoa học binh khí, giữ trọn lời nguyện brahmacarya (đời học trò thanh tịnh, kỷ luật và tiết chế). Câu chuyện nhấn mạnh rằng sức mạnh võ trận chân chính đặt nền trên sự tự chế, rèn luyện và đạo đức, chứ không chỉ là hung hăng.”

Verse 53

क्षत्रंजय: क्षत्रदेव: क्षत्रवर्मा च मानद: । धृष्टद्युम्नात्मजा वीरा: के तान्‌ द्रोणादवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: “Kṣatraṃjaya, Kṣatradeva và Kṣatravarmā—người nổi danh là kẻ biết tôn vinh người khác—đó là ba người con anh dũng của Dhṛṣṭadyumna. Những chiến binh nào đã giữ họ lại, không cho đến được Droṇa?”

Verse 54

शताद्‌ विशिष्ट यं युद्धे सममन्यन्त वृष्णय: । चेकितान महेष्वासं कस्तं द्रोणादवारयत्‌

Vaiśampāyana nói: “Chekitāna, đại cung thủ mà các Vṛṣṇi trên chiến địa tôn là hơn cả trăm chiến binh—ai đã ngăn giữ ông, không cho đến được Droṇa?”

Verse 55

वार्थक्षेमि: कलिड्रानां यः कन्यामाहरद्‌ युधि । अनाधृष्टिरदीनात्मा कस्तं द्रोणादवारयत्‌

Vaiśampāyana nói: “Ai đã ngăn hắn không cho đến gần Droṇa?—Vārthakṣemi, con của Vṛddhakṣema, kẻ trong chiến trận đã đoạt lấy công chúa, con gái vua Kaliṅga; một người không thể khuất phục, tinh thần không hề suy sụp.”

Verse 56

भ्रातर: पञज्च कैकेया धार्मिका: सत्यविक्रमा: । इन्द्रगोपकसंकाशा रक्तवर्मायुधध्वजा:

Vaiśampāyana nói: “Ở xứ Kekaya có năm anh em—sống theo chính pháp, dũng mãnh chân thực. Vẻ rực rỡ của họ đỏ thắm như côn trùng indragopa, và họ mang giáp đỏ, vũ khí đỏ, cờ đỏ. Những hoàng tử anh hùng ấy, con của người dì bên ngoại của các Pāṇḍava, xông lên để giết Droṇācārya hầu giành thắng lợi cho Pāṇḍava. Khi ấy, những chiến binh nào đã chặn họ lại?”

Verse 57

मातृष्वसु: सुता वीरा: पाण्डवानां जयार्थिन: । तान्‌ द्रोणं हन्तुमायातान्‌ के वीरा: पर्यवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: “Những người con anh hùng của người dì bên ngoại của các Pāṇḍava, quyết giành thắng lợi cho Pāṇḍava, đã tiến đến để giết Droṇa. Những chiến binh nào đã đứng chắn và ngăn họ lại?”

Verse 58

यं योधयन्तो राजानो नाजयन्‌ वारणावते । षण्मासानपि संरब्धा जिघांसन्तो युधाम्पतिम्‌

Vaiśampāyana nói: “Tại Vāraṇāvata, nhiều vua chúa—bừng bừng phẫn nộ và quyết giết chúa tể chiến trận—đã giao chiến suốt sáu tháng, vậy mà vẫn không thể khuất phục vị anh hùng ấy. Vậy thì ai có thể ngăn Yuyutsu—sư tử giữa loài người, bậc nhất trong hàng cung thủ, dũng lực phi thường, giữ trọn lời chân thật—không đến với Droṇācārya?”

Verse 59

धनुष्मतां वरं शूरं सत्यसंध॑ महाबलम्‌ | द्रोणात्‌ कस्तं नरव्याप्र॑ युयुत्सुं पर्यवारयत्‌

Vaiśampāyana nói: “Ai đã ngăn Yuyutsu—bậc nhất trong hàng cung thủ, dũng sĩ đại lực, giữ vững lời chân thật, hổ giữa loài người—không đến với Droṇa? Dẫu các vua khác đã giao chiến lâu dài trong cơn phẫn nộ và ý muốn giết chóc, họ vẫn không thể khuất phục chiến binh bậc nhất ấy; vậy ai đã cản hắn đến được Droṇa?”

Verse 60

य: पुत्रं काशिराजस्य वाराणस्यां महारथम्‌ | समरे स्त्रीषु गृध्यन्तं भल्‍लेनापाहरद्‌ रथात्‌

Vaiśampāyana nói: “Kẻ đã dùng mũi tên bhalla đánh rơi khỏi chiến xa vị đại xa chiến—con trai vua Kāśī—tại Vārāṇasī, ngay giữa trận mạc khi người ấy giao chiến với tâm trí tham luyến đàn bà: chính là Dhṛṣṭadyumna, đại cung thủ, người giữ kín mưu nghị bí mật của các Pāṇḍava, luôn quyết tâm gieo tai họa cho Duryodhana, và sinh ra để giết Droṇa. Khi Dhṛṣṭadyumna tiến thẳng về phía Droṇācārya, lấy lửa tên mà xua đuổi các chiến sĩ, xé nát toàn quân từ mọi phía, thì những anh hùng nào đã ngăn chặn chàng?”

Verse 61

धृष्टय्युम्नं महेष्वासं पार्थानां मन्त्रधारिणम्‌ । युक्त दुर्योधनानर्थे सृष्ट द्रोणवधाय च

Vaiśampāyana nói: “Dhṛṣṭadyumna—đại cung thủ, người giữ kín mưu nghị bí mật của các Pāṇḍava, quyết tâm gieo tai họa cho Duryodhana, và sinh ra để giết Droṇa—đang tiến về phía Droṇācārya, thiêu đốt các chiến sĩ bằng lửa tên và xé nát đạo quân từ mọi phía. Khi ấy, những anh hùng nào đã đứng ra ngăn chặn chàng?”

Verse 62

निर्दहन्तं रणे योधान्‌ दारयन्तं च सर्वतः । द्रोणाभिमुखमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: “Khi Dhṛṣṭadyumna tiến thẳng về phía Droṇa—thiêu đốt các chiến sĩ trong trận như lửa và xé nát đạo quân từ mọi phía—thì những anh hùng nào đã vây quanh và chặn đứng đà xung kích của chàng?”

Verse 63

उत्सज् इव संवृद्ध द्रुपदस्यास्त्रवित्तमम्‌ | शैखण्डिनं शस्त्रगुप्तं के च द्रोणादवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: “Những chiến binh nào đã giữ không cho Śikhaṇḍin—được nuôi dưỡng như trong lòng Drupada, được vũ khí che chở, và bậc nhất trong khoa học binh khí—tiến đến gần Droṇācārya?”

Verse 64

य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत्‌ समवेष्टयत्‌ । महता रथघोषेण मुख्यारिघ्नो महारथ:

Vaiśampāyana nói: “Người đã bao trùm toàn cõi địa cầu này như quấn một tấm da, bằng tiếng gầm vang dậy của chiến xa mình—một đại xa chiến, kẻ diệt những địch thủ hàng đầu—được nhắc đến ở đây như khuôn mẫu của quyền lực vương giả gắn liền với danh tiếng. Hình ảnh ấy cho thấy danh vọng và sức mạnh có thể ‘phủ’ khắp mặt đất, và mời gọi suy ngẫm về việc dùng quyền lực cho đúng đạo: vương quyền chân chính không chỉ đo bằng chinh phạt, mà còn bằng sự che chở và trị an cho quốc độ.”

Verse 65

दशाश्वमेधानाजलद्ले स्वन्नपानाप्तदक्षिणान्‌ । निरर्गलान्‌ सर्वमेधान्‌ पुत्रवत्‌ पालयन्‌ प्रजा:

Vaiśampāyana nói: Nhà vua đã cử hành mười lễ Aśvamedha—không chướng ngại, không tì vết—đầy đủ lương thực và đồ uống thượng hạng, lại ban bố dakṣiṇā (lễ vật, thù lao tế tự) dồi dào, trong khi che chở thần dân như người cha che chở con cái. Ngài còn hoàn tất nhiều lễ Sarvamedha nữa. Đoạn này nêu lý tưởng vương đạo đặt nền trên dharma: phồn thịnh và sự hào phóng trong tế lễ được xem là quả của việc trị nước chính trực và chăm lo cho dân.

Verse 66

गड़ास्रोतसि यावत्य: सिकता अप्यशेषत: । तावतीर्गा ददौ वीर उशीनरसुतो<5ध्वरे

Vaiśampāyana nói: “Bao nhiêu hạt cát trôi theo dòng nước—vô lượng không thể đếm—thì bấy nhiêu con bò, người anh hùng, con của Uśīnara, đã ban cho các tư tế trong lễ tế của mình.” Hình ảnh ấy làm nổi bật danh tiếng của nhà vua: sự bố thí của ngài không phải nhất thời, mà rộng lớn, có chủ ý và hợp dharma—một sự cho đi nuôi dưỡng bậc học giả và nâng đỡ trật tự tế tự.

Verse 67

न पूर्वे नापरे चक्रुरिदं केचन मानवा: । इतीदं चुक्रुशु्देवा: कृते कर्मणि दुष्करे

Vaiśampāyana nói: “Chẳng phải thời trước, cũng chẳng phải thời sau, chưa từng có người nào làm nên việc ấy.” Vì thế, khi nghi lễ gian nan kia đã hoàn tất, chư thiên đồng thanh kêu lên hết lần này đến lần khác, tuyên dương ý chí phi thường của nhà vua và độ khó vô song của lễ tế mà ngài đã thành tựu.

Verse 68

पश्यामस्त्रिषु लोकेषु न त॑ संस्थास्नुचारिषु । जातं चापि जनिष्यन्तं द्वितीयं चापि साम्प्रतम्‌

Vaiśampāyana nói: “Khắp ba cõi, giữa muôn loài động và tĩnh, chúng ta không thấy—không ở những kẻ đã sinh, cũng không ở những kẻ sẽ sinh, thậm chí ngay hiện tại—một người thứ hai ngang bằng ngài, có thể gánh nổi gánh nặng mênh mông ấy. Con người ở cõi phàm sẽ không thể dò thấu đường đi của ngài.”

Verse 69

अन्यमौशीनराच्छैब्याद्‌ धुरो वोढारमित्युत । गति यस्य न यास्यन्ति मानुषा लोकवासिन:

Vaiśampāyana nói: “Ngoài Śaibya, cháu của Uśīnara, hiện nay chúng ta không thấy—và cũng không nhận ra dấu hiệu nào rằng tương lai sẽ xuất hiện—một vị vua khác có thể gánh nổi gánh nặng mênh mông ấy. Con người ở cõi phàm sẽ không thể hiểu trọn tầm vóc đường đi của ngài (địa vị và định mệnh của ngài).”

Verse 70

तस्य नप्तारमायान्तं शैब्यं क: समवारयत्‌ | द्रोणायाभिमुखं यत्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्‌

Vaiśampāyana nói: Khi Śaibya—cháu của Uśīnara—lao thẳng đến Droṇa để đối mặt, há miệng như chính Thần Chết, thì ai đã ngăn được dũng sĩ ấy?

Verse 71

विराटस्य रथानीकं मत्स्यस्यामित्रधातिन: । प्रेप्सन्तं समरे द्रोणं के वीरा: पर्यवारयन्‌

Vaiśampāyana nói: Giữa trận tiền, đoàn chiến xa của Virāṭa xứ Matsya—kẻ diệt địch—đang lùng tìm Droṇa với ý định hạ sát; những anh hùng nào đã đứng vây quanh và chặn đà tiến ấy?

Verse 72

सद्यो वृकोदराज्जातो महाबलपराक्रम: । मायावी राक्षसो वीरो यस्मान्मम महद्‌ भयम्‌

Vaiśampāyana nói: “Sinh ra tức khắc từ Vṛkodara, sức mạnh và dũng lực vô song, vị chiến binh Rākṣasa đầy huyễn thuật—kẻ khiến ta luôn kinh hãi—(Ghaṭotkaca), người cầu thắng lợi cho các con của Kuntī và là gai nhọn đối với các con ta: ai đã ngăn gã khổng lồ Ghaṭotkaca ấy không cho đến gần Droṇācārya?”

Verse 73

पार्थानां जयकामं तं॑ पुत्राणां मम कण्टकम्‌ । घटोत्कचं महात्मानं कस्तं द्रोणादवारयत्‌

Vaiśampāyana nói: “Ai đã giữ chân Ghaṭotkaca, bậc đại hồn, không cho đến được Droṇa? Hắn khao khát chiến thắng cho Pāṇḍava và là gai nhọn đối với các con ta—nguồn kinh hãi thường trực.”

Verse 74

एते चान्ये च बहवो येषामर्थाय संजय । त्यक्तार: संयुगे प्राणान्‌ कि तेषामजितं युधि

Vaiśampāyana nói: “Lại còn nhiều chiến sĩ khác nữa, hỡi Sañjaya, sẵn sàng bỏ cả mạng sống nơi chiến địa vì người ấy. Với những kẻ như vậy, hỡi Sañjaya, trong chiến trận còn điều gì là không thể chinh phục?”

Verse 75

येषां च पुरुषव्याप्र: शार्ड्र्धन्चा व्यपाश्रय: । हितार्थी चापि पार्थानां कथं तेषां पराजय:

Vaiśampāyana nói: “Làm sao thất bại có thể giáng xuống những Pārtha—các con của Kuntī—khi ‘mãnh hổ giữa loài người’, Śrī Kṛṣṇa, Đấng mang cây cung Śārṅga, vừa là nơi nương tựa vừa là người hằng cầu điều lợi ích cho họ? Khi một bậc hộ trì như thế đứng làm chỗ dựa và mưu cầu thiện ích cho họ, sự suy vong của họ thật không thể tưởng.”

Verse 76

लोकानां गुरुरत्यर्थ लोकनाथ: सनातन: । नारायणो रणे नाथो दिव्यो दिव्यात्मक: प्रभु:

Vaiśampāyana nói: “Śrī Kṛṣṇa—Bhagavān Nārāyaṇa—thật là bậc Đạo sư tối thượng của muôn loài, là Chúa tể vĩnh cửu của mọi thế giới. Trên chiến địa, Ngài đứng làm đấng hộ trì và nơi nương tựa cho tất cả: một quyền năng tối thượng mang bản thể thần linh, uy lực và chủ quyền.”

Verse 77

यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिण: । तान्यहं कीर्तयिष्यामि भक्‍त्या स्थैर्यार्थमात्मन:

Vaiśaṃpāyana nói: “Về Đấng mà các bậc hiền trí không ngừng truyền tụng những công hạnh thần diệu, chính những công hạnh ấy ta sẽ kể lại với lòng sùng kính, để tâm ta được vững bền.”

Verse 183

सम्प्लावयन्‌ दिश: सर्वा मानवैरास्तरन्‌ महीम्‌ । जो मेघके समान श्यामवर्णवाले परम पराक्रमी महारथी अर्जुन विद्युत॒की उत्पत्ति करते हुए बादलोंके समान भयंकर वच्ञास्त्रका प्रयोग करते हैं

Vaiśaṃpāyana nói: Arjuna—đại xa thủ tối dũng mãnh, da sẫm như mây—tựa một đám mây giông đáng sợ. Như tia chớp lóe trong mây, cây cung bên người chàng rực sáng; như Indra đổ mưa, chàng trút xuống những loạt tên dày đặc. Với tiếng dây cung bật vang và tiếng bánh xe chiến xa gầm rền, chàng làm chấn động bốn phương. Hàng ngũ chiến binh dày đặc như những tầng mây lan rộng của chàng; tiếng bánh xe như sấm; tiếng tên rít như mưa rơi. Bị gió phẫn nộ thúc đẩy, nhanh như ý nghĩ, chàng xuyên thủng những yếu huyệt của kẻ thù. Mang tên trong tay, chàng hiện ra ghê gớm—làm ngập các phương bằng máu như nước, và phủ kín mặt đất bằng xác người.