Shloka 74
भीष्मस्य मध्याह्नयुद्धवर्णनम् / Mid-day Battle Description: Bhīṣma Engaged by the Pāñcālas
अश्वास्तरपरिस्तोमै राड्कवैर्मुदितैस्तथा । नरेन्द्रचूडामणिभिर्विचित्रैश्व महाधनै:,जहाँ-तहाँ गिरे हुए विचित्र उष्णीष (पगड़ी आदि), पानीकी तरह बरसाये गये सुवर्णभूषित नाना प्रकारके बाण, घोड़ोंकी जीन, झूल और उनकी पीठपर बिछाने योग्य रंकु नामक मृगोंके कोमल चर्ममय आसन, जो पैरोंसे कुचलकर धूलमें सन गये थे तथा नरेशोंके मुकुटमें आबद्ध बहुमूल्य एवं विचित्र मणिरत्न सब ओर बिखरे पड़े थे
sañjaya uvāca |
aśvāstara-paristomai rāḍkavair muditais tathā |
narendra-cūḍāmaṇibhir vicitraiś ca mahādhanaiḥ ||
Sañjaya nói: “Khắp nơi rải rác chiến cụ—yên cương và đồ phủ của ngựa—cùng những tấm đệm mềm làm từ da mịn của loài hươu r̥ṅku vốn dùng trải trên lưng ngựa, nay bị giẫm nát và lấm bụi. Bên cạnh đó là những mũi tên trang sức lộng lẫy, như thể bị đổ xuống như nước; và những viên ngọc quý muôn sắc từng khảm trong vương miện các bậc quân vương, nay rơi rụng, tản mác khắp bốn phương—một cảnh tượng huy hoàng vương giả bị chiến trận biến thành hoang tàn.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of worldly power: royal insignia and wealth—crowns, gems, fine gear—are rendered meaningless when war reduces them to scattered debris. It implicitly warns that pride in status and possessions is unstable, especially amid adharma-driven conflict.
Sañjaya is describing the battlefield scene after intense fighting: horse equipment, soft coverings made from deer hide, and valuable crown-gems are lying trampled and dispersed everywhere, conveying the scale of destruction and the fall of royal grandeur.