Shloka 13
Varṣa-Parvata-Nivāsinām Varnanam
Description of Regions, Mountains, and Their Inhabitants
अन्ये ततो<5परिज्ञाता हस्वा हस्वोपजीविन: । आर्या म्लेच्छाश्न॒ कौरव्य तैर्मिश्रा: पुरुषा विभो,इनसे भिन्न और भी छोटे-छोटे अपरिचित पर्वत हैं, जो छोटे-छोटे प्राणियोंके जीवन- निर्वाहका आश्रय बने हुए हैं। प्रभो! कुरुनन्दन! इस भारतवर्षमें आर्य, म्लेच्छ तथा संकर जातिके मनुष्य निवास करते हैं। वे लोग यहाँकी जिन बड़ी-बड़ी नदियोंके जल पीते हैं, उनके नाम बताता हूँ, सुनिये। गंगा, सिन्धु, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, बाहुदा, महानदी, शतद्गू, चन्द्रभागा, महानदी यमुना, दृषद्वती, विपाशा, विपापा, स्थूलबालुका, वेत्रवती, कृष्णवेणा, इरावती, वितस्ता, पयोष्पी, देविका, वेदस्मृता, वेदवती, त्रिदिवा, इक्षुला, कृमि, करीषिणी, चित्रवाहा तथा चित्रसेना नदी
anye tato 'parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ | āryā mlecchāś ca kauravya tair miśrāḥ puruṣā vibho ||
Sañjaya nói: “Ngoài những dãy ấy còn có các dãy nhỏ khác—ít người biết đến—nhỏ hẹp, nhưng là chỗ nương tựa sinh kế cho những cộng đồng bé nhỏ. Hỡi Kauravya, hỡi bậc hùng vĩ, trong cõi Bhārata này có người thuộc dòng Ārya, Mleccha, và những kẻ mang gốc gác pha trộn cùng cư trú.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames Bhārata as a diverse land where different cultural groups—Ārya, Mleccha, and mixed communities—coexist, and it hints at a ruler’s duty to understand the varied peoples and regions under his horizon of concern.
Sañjaya continues a descriptive catalogue of Bhārata’s landscape, noting lesser-known small ranges and then turning to the human geography—who lives in the land—addressing Dhṛtarāṣṭra as ‘Kauravya’ and ‘Vibhu’.