Shloka 15
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — इरावान्-आवन्त्ययोः युद्धम्, घटोत्कच-भगदत्त-संघर्षः, मद्रेश्वर-विक्षेपः
Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya Dialogue: Irāvān vs the Avanti princes; Ghaṭotkaca vs Bhagadatta; Śalya checked by the Mādrī twins
हमारी यह सेना महासागरके समान सब ओरसे परिपूर्ण है। इसमें बिना पंखके ही पक्षियोंके समान तीव्र गतिसे चलनेवाले रथ और हाथी इस प्रकार आकर मिलते हैं, जैसे समुद्रमें सब ओरसे नदियाँ आकर गिरती हैं ।।
nānāyodhajalaṁ bhīmaṁ vāhanormitarajdhiṇam | kṣepaṇy-asigadāśaktiśara-prāsa-samākulam ||
Sañjaya nói: “Đạo quân của chúng ta như một đại dương mênh mông, đầy tràn bốn phía. Chiến xa và voi trận—nhanh như chim dù không cánh—từ mọi hướng đổ về, như sông ngòi đổ vào biển cả. Trong đại dương binh mã ấy, muôn hạng chiến sĩ là nước; các cỗ xe là những lớp sóng lớn nhỏ dâng lên; và vũ khí—đồ phóng, kiếm, chùy, lao, tên và giáo—dày đặc như loài thủy quái trong lòng biển.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse conveys the overwhelming magnitude and momentum of war: individual fighters and weapons become like natural forces in an oceanic surge. Ethically, it underscores how conflict can appear impersonal and irresistible, heightening the need for discernment (dharma) amid collective violence.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra, describing the Kaurava host as an ocean into which chariots and elephants flow like rivers, and within which weapons swarm like sea-creatures—an image meant to communicate the army’s vastness, density, and terrifying readiness for battle.