Shloka 89
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
कालोपहतचेतास्तु कर्तव्यं नाभ्यजानत । क्रोधसम्मूर्च्छितो राजन् वैराटि: प्रहसन्निव
kālopahatacetāstu kartavyaṃ nābhyajānata | krodhasammūrcchito rājan vairāṭiḥ prahasanniva ||
Sañjaya thưa: “Tâu Đại vương, tâm trí chàng bị Thời (định mệnh) giáng xuống và chế ngự, nên không còn phân biệt được điều phải làm. Ngất lịm dưới bùa mê của cơn giận, hoàng tử Virāṭa hành động như thể đang cười—phán đoán bị che khuất, cử chỉ bị dẫn dắt bởi đam mê chứ không bởi bổn phận.”
संजय उवाच
Educational Q&A
When the mind is overwhelmed—whether by the pressure of fate (kāla) or by anger (krodha)—one loses viveka (discernment) and fails to recognize kartavya (duty). The verse warns that ethical action in war and politics depends on self-mastery; otherwise conduct becomes performative and reckless, as if one were laughing while committing harm.
Sañjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra that the Virāṭa prince, overcome by anger and mentally eclipsed by the force of Time, could not judge the proper course of action. His demeanor appeared like laughter, suggesting a disturbed or heedless state while events on the battlefield unfold.