Shloka 67
Chapter 51: Saṃdhyākāla-saṃhāra
Evening Withdrawal after Arjuna’s Counter-Advance
कैकेये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते । एतेषु नरसिंहेषु चेदिमत्स्येषु चैव ह । ववर्ष शरवर्षाणि कुरुवृद्ध: पितामह:,पाण्डवपक्षकी ओरसे सुभद्राकुमार अभिमन्यु, भीमसेन, महारथी सात्यकि, केकयराजकुमार, राजा विराट तथा ट्रुपदपुत्र धृष्टद्यम्न--ये पुरुषसिंह और चेदि एवं मत्स्यदेशके क्षत्रिय युद्ध कर रहे थे। कुरुकुलके वृद्ध पुरुष पितामह भीष्मने इन सबपर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी
sañjaya uvāca |
kaikeye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate |
eteṣu narasiṃheṣu cedimatsyeṣu caiva ha |
vavarṣa śaravarṣāṇi kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ ||
Sañjaya nói: Giữa những chiến binh như sư tử ấy—các hoàng tử Kekaya, vua Virāṭa, Dhṛṣṭadyumna con của Pṛṣata (Drupada), cùng các chiến sĩ Cedi và Matsya—Bhīṣma, vị tổ phụ già của nhà Kuru, bắt đầu trút xuống những trận mưa tên. Cảnh ấy làm nổi bật đà khốc liệt không ngừng của chiến tranh: ngay cả bậc trưởng lão đáng tôn kính, bị ràng buộc bởi phe mình đã chọn và bổn phận kṣatriya, cũng tung sát lực lên những dũng tướng lừng danh của phía đối địch.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the tension between reverence and duty: Bhīṣma, though an elder worthy of honor, acts according to his pledged allegiance and kṣatriya obligation in war. It points to the Mahābhārata’s ethical complexity—dharma in conflict can compel even the noblest figures to participate in destructive action.
Sañjaya reports that Bhīṣma begins a fierce assault, showering arrows upon prominent Pāṇḍava-aligned warriors and allied contingents—Kekaya fighters, King Virāṭa, Dhṛṣṭadyumna, and the Cedi and Matsya troops—intensifying the battle’s pressure on that front.