Shloka 21
भीमसेनस्य बहुमहारथसंयुगः
Bhīmasena’s Engagement with Multiple Mahārathas
चेदि, काशि और करूष देशके चौदह हजार विख्यात महारथी थे। वे उच्चकुलमें उत्पन्न होकर पाण्डवोंके लिये अपना शरीर निछावर कर चुके थे। उनमेंसे कोई भी युद्धमें पीठ दिखानेवाला नहीं था। उन सबकी ध्वजाएँ सोनेकी बनी हुई थीं। मुँह बाये हुए कालके समान भीष्मजीके सामने पहुँचकर वे सब-के-सब महारथी युद्धरूपी समुद्रमें डूब गये। भीष्मजीने घोड़े, रथ और हाथियोंसहित उन सबको परलोकका पथिक बना दिया ।। १८-- २० || भग्नाक्षोपस्करान् कांश्रचिद् भग्नचक्रांश्व भारत । अपश्याम महाराज शतशो5थ सहस्रश:,भरतनन्दन! महाराज! हमने वहाँ सैकड़ों और हजारों ऐसे रथ देखे, जिनके धुरे आदि सामान टूट गये थे और पहियोंके टुकड़े-टुकड़े हो गये थे
bhagnākṣopaskarān kāṁścid bhagnacakrāṁś ca bhārata | apaśyāma mahārāja śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
Sañjaya nói: Hỡi Bhārata, hỡi đại vương, tại đó chúng tôi thấy—hàng trăm, thậm chí hàng nghìn—chiến xa có trục và bộ phận bị đập nát, bánh xe vỡ vụn. Cảnh tượng ấy làm chứng cho sức nghiền nát của trận chiến: những khí cụ từng là biểu tượng địa vị và võ công nay nằm tan hoang, cho thấy vinh quang binh nghiệp sụp đổ nhanh đến nhường nào trước uy lực và số mệnh.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of worldly power and martial pride: even the finest war-machines and the status they represent can be reduced to wreckage in an instant. It implicitly cautions against attachment to victory and display, reminding the listener that outcomes in war are governed by a mix of human effort and overpowering circumstance (daiva).
Sañjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra what he is witnessing on the battlefield: countless chariots lie damaged—axles and fittings shattered, wheels broken—indicating intense fighting and heavy losses, consistent with Bhīṣma’s devastating impact in this phase of the war.