Shloka 23
Adhyāya 108 — Nimitta-darśana and Drona’s counsel amid Arjuna’s advance (निमित्तदर्शनं द्रोणोपदेशश्च)
अभ्याहता हयारोहा ऋष्टिभिर्भरतर्षभ,पतिता: पात्यमानाश्र प्रत्यदृश्यन्त सर्वश: । राजन! सवारोंसहित वहाँ मारे गये बहुत-से घोड़े सब ओर गिरे और गिराये जाते हुए दिखायी देते थे ।।
sañjaya uvāca |
abhyāhatā hayārohā ṛṣṭibhir bharatarṣabha,
patitāḥ pātyamānāś ca pratyadṛśyanta sarvaśaḥ |
rājan! savārāḥ sahitā tatra mārā bahavo hayāḥ
sarvato nipatitāś ca nipātyamānāś ca dṛśyante ||
vadhyamānā hayāś caiva prādravan bhayārdītāḥ ||
Sañjaya nói: Hỡi bậc tráng kiệt trong dòng Bharata, những kỵ binh bị giáo đâm được thấy khắp nơi—kẻ đã ngã, người đang bị hất văng xuống. Tâu Đại vương, nhiều ngựa cùng kỵ sĩ đã bị giết tại đó; bốn phía đều thấy chúng gục xuống và bị quật ngã. Và những con ngựa, khi bị chém hạ, hoảng loạn bỏ chạy, bị nỗi sợ xua đuổi. Cảnh tượng ấy phơi bày sự tàn phá vô danh của chiến tranh: lòng dũng cảm và tài nghệ bị bạo lực nuốt chửng, và cả những con vật vô tội cũng phải chia phần kinh hoàng và đau đớn do con người gây nên.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the indiscriminate suffering produced by war: not only warriors but also animals are overwhelmed by fear and destruction. Ethically, it invites reflection on the cost of violence and the way conflict consumes both the guilty and the innocent.
Sañjaya describes a battlefield moment where spear-strikes bring down mounted fighters; riders and horses fall in large numbers, and terrified horses bolt as they are being attacked. It is a vivid report to King Dhṛtarāṣṭra of the chaos and carnage during the Kurukṣetra war.