Shloka 47
भीष्मरथाभिमुख्यं — Arjuna’s advance with Śikhaṇḍin; Duḥśāsana’s interception
एतस्मात् कारणाद् घोरो वर्तते स्वजनक्षय: । दैवाद् वा पुरुषव्याप्र तव चापनयान्नूप
etasmāt kāraṇād ghoro vartate svajanakṣayaḥ | daivād vā puruṣavyāghra tava cāpanayān nṛpa puruṣasiṁha nareśvara |
Sañjaya thưa: Chính vì lẽ ấy mà cuộc tàn sát ghê gớm đối với người thân đang diễn ra—dù do sức ép của định mệnh, hỡi bậc hổ trong loài người, hay do chính đường lối bất công của ngài, tâu Đại vương, hỡi sư tử giữa nhân gian, bậc chúa tể của người đời.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames the catastrophe of war as arising either from daiva (fate) or from human apānaya (wrongful conduct), pressing the ethical point that rulers cannot evade responsibility by appealing to destiny when their own deviation from dharma contributes to mass harm.
Sañjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra that a horrific slaughter of their own relatives is unfolding in the war, and he pointedly suggests two possible causes—fate’s drive or the king’s own unjust course—thereby intensifying Dhṛtarāṣṭra’s moral accountability for the conflict.