Shloka 2
तमोगुण-निरूपण
Analysis of Tamas and its Marks
एकादशपरिक्षेपं मनोव्याकरणात्मकम् । बुद्धिस्वामिकमित्येतत् परमेकादशं भवेत्,ब्रह्माजीने कहा--महर्षियो! जब तीनों गुणोंकी साम्यावस्था होती है, उस समय उसका नाम अव्यक्त प्रकृति होता है। अव्यक्त समस्त प्राकृत कार्योंमें व्यापक, अविनाशी और स्थिर है। उपर्युक्त तीन गुणोंमें जब विषमता आती है, तब वे पञज्चभूतका रूप धारण करते हैं और उनसे नौ द्वारवाले नगर (शरीर)-का निर्माण होता है, ऐसा जानो। इस पुरमें जीवात्माको विषयोंकी ओर प्रेरित करनेवाली मनसहित ग्यारह इन्द्रियाँ हैं। इनकी अभिव्यक्ति मनके द्वारा हुई है। बुद्धि इस नगरकी स्वामिनी है, ग्यारहवाँ मन दस इन्द्रियोंसे श्रेष्ठ है
ekādaśaparikṣepaṁ manovyākaraṇātmakam | buddhisvāmikam ity etat paramekādaśaṁ bhavet ||
Thần Vāyu nói: “Đây là ‘sự phóng chiếu mười một phần’—phát sinh do hoạt dụng phân biệt của tâm—trong đó Buddhi (trí tuệ) làm chủ, như bậc quân vương. Như vậy là đã nói về nhóm mười một tối thượng.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse frames human experience as an ‘elevenfold’ functional system: ten sense-faculties plus the mind, with buddhi (intellect) as the governing power. Ethical clarity depends on buddhi ruling the mind and senses rather than being ruled by them.
Vāyudeva continues a philosophical instruction describing how the inner faculties are structured and how they operate—presenting the mind’s role in manifesting sensory activity and the intellect’s role as the presiding authority.