Shloka 343
अध्याय ९ — धृतराष्ट्रस्य युधिष्ठिरं प्रति राजनित्युपदेशः
Dhṛtarāṣṭra’s Counsel on Royal Policy to Yudhiṣṭhira
न भवान् न च ते भृत्या न कर्णो न च सौबल: । “आपका पुत्र उन महात्मा नरेशोंके वधमें कारण नहीं हुआ है। इसी प्रकारन आप, न आपके सेवक, न कर्ण और न शकुनि ही इसमें कारण हैं
na bhavān na ca te bhṛtyā na karṇo na ca saubalaḥ |
Vaiśampāyana nói: “Không phải ngài, cũng không phải các tùy tùng của ngài; không phải Karṇa, cũng không phải Saubala (Śakuni) mới là nguyên nhân đích thực của cuộc tàn sát những bậc quân vương đại hồn ấy.” Lời này chuyển gánh nặng trách nhiệm đạo đức khỏi một cá nhân riêng lẻ, ngụ ý rằng tai họa chiến tranh phát sinh từ sự hội tụ của định mệnh, nghiệp ác tích tụ và sự suy sụp của dharma, chứ không chỉ từ ý chí của một người.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes that assigning blame for a vast moral catastrophe like the Kurukṣetra war cannot be reduced to a few named individuals; it points toward a broader ethical causality—collective adharma, accumulated karma, and the overpowering movement of daiva—while also serving as a consolatory reframing of guilt.
Vaiśampāyana reports a consoling or clarifying statement in which the listener is told that neither he nor his followers, nor prominent figures like Karṇa and Śakuni, were the direct cause of the deaths of the great kings—contextually easing personal remorse and redirecting interpretation toward larger forces behind the war.