Shloka 17
Vyāsa’s Boon-Offer and Dhṛtarāṣṭra’s Remorse in the Forest Assembly (आश्रमवासिक पर्व, अध्याय ३६)
अब राजाका कोई निश्चित स्थान नहीं रह गया। वे वनमें सब ओर विचरते रहते थे। गान्धारी और कुन्ती ये दोनों देवियाँ साथ रहकर राजाके पीछे-पीछे लगी रहती थीं। संजय भी उन्हींका अनुसरण करते थे ।।
sañjayo nṛpater netā sameṣu viṣameṣu ca | gāndhāryāś ca pṛthā caiva cakṣur āsīd aninditā ||
Nārada nói: Sañjaya làm người dẫn đường cho nhà vua, dìu ngài đi trên đất bằng cũng như qua lối gập ghềnh. Còn đối với Gāndhārī, Pṛthā (Kuntī)—người phụ nữ đức hạnh, không tì vết—đã trở thành đôi mắt. Vì thế, trong đời sống rừng núi, Dhṛtarāṣṭra mù lòa được Sañjaya nâng đỡ khi đi lại, còn Gāndhārī bịt mắt được Kuntī nâng đỡ trong việc nhìn đường—một hình ảnh của sự phụng sự lẫn nhau, tự chế và dharma sau cảnh hoang tàn của chiến tranh.
नारद उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharma expressed as humble service and mutual support: Sañjaya compensates for Dhṛtarāṣṭra’s blindness by guiding his steps, and Kuntī compensates for Gāndhārī’s self-imposed blindness by becoming her ‘eyes’. After the devastation of war, righteousness is shown not through power but through care, restraint, and companionship in hardship.
During the forest-dwelling phase (āśramavāsa), Dhṛtarāṣṭra wanders without a fixed abode. Sañjaya leads him safely over both smooth and rough ground. Gāndhārī and Kuntī remain together, and Kuntī assists Gāndhārī by acting as her eyesight, enabling her to move and function despite her blindfold.