Shloka 19

धृतराष्ट्रस्य वनप्रस्थानम् — Dhṛtarāṣṭra’s Departure for Forest Life

Devanagari script

निर्यातयत मे सेनां प्रभूतरथकुञ्जराम्‌ | द्रक्ष्यामि वनसंस्थं च धृतराष्ट्र महीपतिम्‌,“तुमलोग बहुत-से रथ और हाथी-घोड़ोंसे सुसज्जित सेनाको कूच करनेकी आज्ञा दो। मैं वनवासी महाराज धृतराष्ट्रके दर्शन करनेके लिये चलूँगा”

Transliteration

niryātayata me senāṁ prabhūta-ratha-kuñjarām | drakṣyāmi vana-saṁsthaṁ ca dhṛtarāṣṭraṁ mahīpatim ||

Translation

Vaiśampāyana thưa: “Hãy cho điều động quân đội của trẫm, trang bị đầy đủ với nhiều chiến xa và chiến tượng. Trẫm sẽ đi diện kiến vua Dhṛtarāṣṭra, nay đang cư ngụ trong rừng.”

Word by Word

• निर्यातयत: dispatch / order to march out
• निर्यातयत: Karma
• Type: Verb
• Root: निर्-या (धातु) / निर्यातय् (णिच्-प्रयोग)
• Form: लोट् (imperative), परस्मैपद, मध्यम, बहुवचन

• मे: my
• मे: Adhikarana
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद्
• Form: त्रिलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• सेनाम्: army
• सेनाम्: Karma
• Type: Noun
• Root: सेना
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्रभूत: abundant, many
• Type: Adjective
• Root: प्रभूत
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (समासपूर्वपद-रूपेण), एकवचन

• रथ: chariot
• Type: Noun
• Root: रथ
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (समासपूर्वपद-रूपेण), एकवचन

• कुञ्जर: elephant
• Type: Noun
• Root: कुञ्जर
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (समासपूर्वपद-रूपेण), एकवचन

• प्रभूतरथकुञ्जराम्: having many chariots and elephants
• प्रभूतरथकुञ्जराम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: प्रभूत-रथ-कुञ्जर
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• द्रक्ष्यामि: I shall see
• Type: Verb
• Root: दृश्
• Form: लृट् (simple future), परस्मैपद, उत्तम, एकवचन

• वन: in the forest
• Type: Noun
• Root: वन
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (समासपूर्वपद-रूपेण), एकवचन

• संस्थम्: dwelling / staying
• Type: Adjective
• Root: संस्था (कृदन्त: सम्-स्था + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च

• धृतराष्ट्रम्: Dhritarashtra
• धृतराष्ट्रम्: Karma
• Type: Noun
• Root: धृतराष्ट्र
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• महीपतिम्: king (lord of the earth)
• महीपतिम्: Karma
• Type: Noun
• Root: महीपति
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśampāyana
• Dhṛtarāṣṭra
• senā (army)
• ratha (chariots)
• kuñjara (war-elephants)
• vana (forest)

Educational Q&A

What is the core teaching?

Even after catastrophic conflict, dharma can require respectful approach and reconciliation: the speaker prepares to meet the elder king Dhṛtarāṣṭra in his forest life, acknowledging his changed station and maintaining social-ethical obligations toward elders and former rulers.

What is happening in the narrative?

A decision is announced to mobilize an army—rich in chariots and war-elephants—so that the speaker may travel to the forest and have an audience with Dhṛtarāṣṭra, who has withdrawn from royal life and is living as a forest-dweller.