Shloka 1
द्रौपदी-स्वयंवर-प्रारम्भः
Commencement of Draupadī’s Svayaṃvara
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें वसिष्ठजीके चरित्रके प्रसंगमें विश्वामित्र-पराभवविषयक एक सौ चौद्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७४ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके १०६३ श्लोक मिलाकर कुल ५८३ श्लोक हैं) नस्म्म (2 अमन +ा ३. गौओंके मस्तक आदि छ: अंगोंका बड़ा एवं विस्तृत होना शुभ माना गया है। जैसा कि शास्त्रका वचन है-- शिरो ग्रीवा सक्थिनी च सास्ना पुच्छमथ सतना: । शुभान्येतानि धेनूनामायतानि प्रचक्षते ।। २. गौओंका ललाट, दोनों नेत्र और दोनों कान--ये पाँचों अंग पृथु (पुष्ट एवं विस्तृत) हों तो विद्दानोंद्वारा अच्छे माने जाते हैं। जैसा कि शास्त्रका वचन है-- ललाटं श्रवणौ चैव नयनद्वितयं तथा । पृथून्येतानि शस्यन्ते धेनूनां पडच सूरिभि: ।। [नीलकण्ठी टीकासे] पजञज्चसप्तत्याधेकशततमो< ध्याय: शक्तिके शापसे कल्माषपादका राक्षस होना, विश्वामित्रकी प्रेरणासे राक्षसद्वारा वसिष्ठके पुत्रोंका भक्षण और वसिष्ठका शोक गन्धर्व उवाच कल्माषपाद इत्येवं लोके राजा बभूव ह । इक्ष्वाकुवंशज: पार्थ तेजसासदृशो भुवि,गन्धर्व कहता है--अर्जुन! इक्ष्वाकुवंशमें एक राजा हुए, जो लोकमें कल्माषपादके नामसे प्रसिद्ध थे। इस पृथ्वीपर वे एक असाधारण तेजस्वी राजा थे
gandharva uvāca |
kalmāṣapāda ityevaṁ loke rājā babhūva ha |
ikṣvākuvaṁśajaḥ pārtha tejasā sadṛśo bhuvi ||
Gandharva nói: “Hỡi Arjuna, trong dòng dõi Ikṣvāku xưa kia từng xuất hiện một vị vua, được thế gian biết đến với danh hiệu Kalmāṣapāda. Trên cõi đất này, ngài là bậc quân vương rực rỡ khác thường; hào quang và dũng lực của ngài khiến ngài nổi bật giữa các bậc đế vương.”
गन्धर्व उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the ideal of royal tejas—legitimate authority grounded in recognized lineage and personal brilliance—while setting up a cautionary arc: even a renowned king can be drawn into adharma through forces like curse, anger, or manipulation.
A Gandharva begins a new episode addressed to Arjuna, introducing an Ikṣvāku-line king named Kalmāṣapāda, famed for extraordinary splendor. This serves as the opening to the account that will explain his later downfall and its consequences for Vasiṣṭha’s family.