Shloka 22

देवेषु गड्जा गन्धर्व प्राप्रोत्यलकनन्दताम्‌ | तथा पितृन्‌ वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभि: । गड्जा भवति वै प्राप्य कृष्णद्वैपायनोडब्रवीत्‌,प्राचीन कालमें हिमालयके स्वर्णशिखरसे निकली हुई गंगा सात धाराओंमें विभक्त हो समुद्रमें जाकर मिल गयी हैं। जो पुरुष गंगा, यमुना, प्लक्षकी जड़से प्रकट हुई सरस्वती, रथस्था, सरयू, गोमती और गण्डकी--इन सात नदियोंका जल पीते हैं, उनके पाप तत्काल नष्ट हो जाते हैं। ये गंगा बड़ी पवित्र नदी हैं। एकमात्र आकाश ही इनका तट है। गन्धर्व! ये आकाशकभमार्गसे विचरती हुई गंगा देवलोकमें अलकनन्दा नाम धारण करती हैं। ये ही वैतरणी होकर पितृलोकमें बहती हैं। वहाँ पापियोंके लिये इनके पार जाना अत्यन्त कठिन होता है। इस लोकमें आकर इनका नाम गंगा होता है। यह श्रीकृष्णद्वैपायन व्यासजीका कथन है

deveṣu gaṅgā gandharva prāpnoty alakanandatām | tathā pitṝn vaitaraṇī dustarā pāpakarmabhiḥ | gaṅgā bhavati vai prāpya kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt ||

Arjuna nói: “Hỡi Gandharva, sông Hằng khi lưu chuyển giữa cõi chư thiên thì được gọi là Alakanandā. Ở cõi tổ tiên, nàng trở thành Vaitaraṇī—dòng sông khó vượt đối với kẻ mang gánh nghiệp tội. Khi đến thế gian này, nàng được gọi là Gaṅgā. Đó là lời của Kṛṣṇa Dvaipāyana (Vyāsa).”

देवेषुamong/in the gods (in heaven)
देवेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदेव
FormMasculine, Locative, Plural
गङ्गाGanga
गङ्गा:
Karta
TypeNoun
Rootगङ्गा
FormFeminine, Nominative, Singular
गन्धर्वO Gandharva
गन्धर्व:
Sampradana
TypeNoun
Rootगन्धर्व
FormMasculine, Vocative, Singular
प्राप्नोतिattains/reaches
प्राप्नोति:
TypeVerb
Rootप्र + आप्
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada
अलकनन्दताम्the state/name ‘Alakanandā’
अलकनन्दताम्:
Karma
TypeNoun
Rootअलकनन्दा
FormFeminine, Accusative, Singular
तथाlikewise/so also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
पितॄन्the Pitṛs (manes/ancestors)
पितॄन्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपितृ
FormMasculine, Accusative, Plural
वैतरणीVaitaraṇī (river)
वैतरणी:
Karta
TypeNoun
Rootवैतरणी
FormFeminine, Nominative, Singular
दुस्तराhard to cross
दुस्तरा:
TypeAdjective
Rootदुस्तर
FormFeminine, Nominative, Singular
पापकर्मभिःby sinful deeds
पापकर्मभिः:
Karana
TypeNoun
Rootपापकर्मन्
FormNeuter, Instrumental, Plural

अजुन उवाच

A
Arjuna
G
Gandharva
G
Gaṅgā
A
Alakanandā
V
Vaitaraṇī
P
Pitṛs (ancestors)
K
Kṛṣṇa Dvaipāyana Vyāsa

Educational Q&A

The verse links moral conduct to one’s posthumous experience: the same sacred river is beneficent and purifying, yet becomes ‘hard to cross’ as Vaitaraṇī for those weighed down by sinful actions—implying that ethical life (dharma) shapes one’s passage beyond death.

Arjuna addresses a Gandharva and reports a traditional teaching attributed to Vyāsa: Gaṅgā bears different names and functions across realms—Alakanandā among the gods, Vaitaraṇī in the ancestral world, and Gaṅgā on earth—framing her as a cosmic river spanning heaven, ancestor-realm, and the human world.