Shloka 5
Vasiṣṭhasya śokaḥ, Vipāśā–Śatadrū-nāmākaraṇam, Kalmāṣapādasya bhaya-prasaṅgaḥ (Ādi Parva 167)
प्रतिकर्तु नृपश्रेष्ठी यतमानो5डपि भारत । अभित: सो5थ कल्माषीं गड्कूले परिभ्रमन्,जनमेजय! नृपश्रेष्ठ द्रुपद द्रोणाचार्यसे बदला लेनेके लिये यत्न करनेपर भी उनके प्रभाव, विनय, शिक्षा एवं चरित्रका चिन्तन करके क्षात्रबलके द्वारा उन्हें परास्त करनेका कोई उपाय न जान सके। वे कृष्णवर्णा यमुना तथा गंगा दोनोंके तटोंपर घूमते हुए ब्राह्मणोंकी एक पवित्र बस्तीमें जा पहुँचे। वहाँ उन महाभाग नरेशने एक भी ऐसा ब्राह्मण नहीं देखा, जिसने विधिपूर्वक ब्रह्मचर्यका पालन करके वेद-वेदांगकी शिक्षा न प्राप्त की हो
pratikartuṁ nṛpaśreṣṭhī yatamāno ’pi bhārata | abhitaḥ so ’tha kalmāṣī gaṅgākūle paribhraman janamejaya |
Hỡi Bhārata, dù vị vua tối thượng ấy cố gắng báo phục, ông vẫn không tìm ra phương kế nào để khuất phục đối phương chỉ bằng sức mạnh vương quyền. Rồi Kalmāṣapāda, hỡi Janamejaya, lang thang dọc bờ sông Gaṅgā, đi đây đi đó, cho đến khi đến một khu định cư thiêng liêng của các brāhmaṇa—nơi ông thấy rằng mọi brāhmaṇa đều đã nghiêm cẩn giữ gìn brahmacarya và được huấn luyện về Veda cùng các bộ môn phụ trợ. Đoạn này nêu bật sức nặng đạo đức của học tập kỷ luật và tự chế, cùng giới hạn của quyền lực trước uy quyền tinh thần và nhân cách được trau luyện.
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
Royal power and retaliation have limits; disciplined conduct (brahmacarya), learning (Veda and Vedāṅgas), and character create a form of authority that cannot be easily subdued by force. The verse highlights reverence for spiritual discipline and the ethical superiority of self-restraint over aggression.
A king called Kalmāṣapāda, unable to find a way to defeat his opponents through kṣatriya strength, wanders along the Gaṅgā and arrives at a sacred brāhmaṇa settlement, where he observes the brāhmaṇas’ strict brahmacarya and complete Vedic training.