Shloka 33
रक्षणं चात्मन: संख्ये शत्रवो5प्यभ्यपूजयन् । तान् विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रभूृतां वर:,फिर भीष्मजीने भी अपना पराक्रम प्रकट करते हुए प्रत्येक योद्धाको दो-दो बाणोंसे बींध डाला। बाणों और शक्तियोंसे व्याप्त उनका वह तुमुल युद्ध देवासुर-संग्रामके समान भयंकर जान पड़ता था। उस समरांगणमें भीष्मने लोकविख्यात वीरोंके देखते-देखते उनके धनुष, ध्वजाके अग्रभाग, कवच और मस्तक सैकड़ों और हजारोंकी संख्यामें काट गिराये। युद्धमें रथसे विचरनेवाले भीष्मजीकी दूसरे वीरोंसे बढ़कर हाथकी फुर्ती और आत्मरक्षा आदिकी शत्रुओंने भी सराहना की। सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ भरतकुलभूषण भीष्मजीने उन सब योद्धाओंको जीतकर कन्याओंको साथ ले भरतवंशियोंकी राजधानी हस्तिनापुरको प्रस्थान किया। राजन्! तब महारथी शाल्वराजने पीछेसे आकर युद्धके लिये शान्तनुनन्दन भीष्मपर आक्रमण किया। शाल्वके शारीरिक बलकी कोई सीमा नहीं थी। जैसे हथिनीके पीछे लगे हुए एक गजराजके पृष्ठभागमें उसीका पीछा करनेवाला दूसरा यूथपति दाँतोंसे प्रहार करके उसे विदीर्ण करना चाहता है, उसी प्रकार बलवानोंमें श्रेष्ठ महाबाहु शाल्वराज सत्रीको पानेकी इच्छासे ईर्ष्या और क्रोधके वशीभूत हो भीष्मका पीछा करते हुए उनसे बोला--“अरे ओ! खड़ा रह, खड़ा रह।” तब शत्रुसेनाका संहार करनेवाले पुरुषसिंह भीष्म उसके वचनोंको सुनकर क्रोधसे व्याकुल हो धूमरहित अग्निके समान जलने लगे और हाथमें धनुष-बाण लेकर खड़े हो गये। उनके ललाटमें सिकुड़न आ गयी
rakṣaṇaṃ cātmanaḥ saṅkhye śatravo 'py abhyapūjayan | tān vinirjitya tu raṇe sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ ||
Vaiśaṃpāyana nói: Ngay cả kẻ thù cũng ca ngợi tài nghệ của Bhīṣma trong việc tự hộ thân giữa vòng vây chiến trận. Rồi sau khi đánh bại các dũng sĩ ấy trong giao tranh, bậc tối thượng trong hàng người mang vũ khí tiếp tục lên đường—khải hoàn—đưa các thiếu nữ hướng về Hastināpura. Trong đoạn này, sự xuất chúng võ nghệ không chỉ là hung hăng tấn công, mà là sự làm chủ có kỷ luật: tốc độ của tay, khả năng tự phòng vệ và sức mạnh được tiết chế—được cả đối phương thừa nhận—trở thành dấu ấn của uy danh và bản lĩnh một kṣatriya.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights that true martial excellence includes disciplined self-protection and composure; such mastery earns respect even from opponents, aligning prowess with honor rather than mere violence.
During Bhīṣma’s victory in the battlefield episode (connected with carrying off the maidens), his enemies themselves commend his defensive skill; he then defeats them and continues as the foremost warrior among the armed.