Shloka 22

The Universal Form (Virāṭ-Puruṣa): The Lord’s Entry into the Elements, the Devas, and the Origin of Varṇāśrama

Devanagari script

पादावस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुराविशत् । गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते ॥ २२ ॥

Transliteration

pādāv asya vinirbhinnau lokeśo viṣṇur āviśat gatyā svāṁśena puruṣo yayā prāpyaṁ prapadyate

Translation

Sau đó, đôi chân của hình thể vũ trụ hiện ra riêng rẽ; vị thần tên Viṣṇu (không phải Đấng Tối Thượng) nhập vào với một phần năng lực vận động, giúp chúng sinh đi đến nơi cần đến.

Synonyms

• पादौ: (the) two feet
• पादौ: Adhikarana/Avayava (अवयव-निर्देश)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन

• अस्य: of him/its
• अस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• विनिर्भिन्नौ: separated/manifested apart
• विनिर्भिन्नौ: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-निर्भिन्न (कृदन्त; √भिद् भेदने)
• Form: भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; विशेषणम् ‘पादौ’

• लोकेशः: lord of the worlds
• लोकेशः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लोक + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष: लोकस्य ईशः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• विष्णुः: Vishnu
• विष्णुः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘लोकेशः’ इति समानाधिकरणम्

• आविशत्: entered
• आविशत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-√विश् (धातु)
• Form: लङ्, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• गत्या: by movement/going
• गत्या: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• स्वांशेन: by his own portion
• स्वांशेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: स्व + अंश (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय: स्वः अंशः (own portion); पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• पुरुषः: the person
• पुरुषः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• यया: by which
• यया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; सम्बन्धः ‘गत्या’

• प्राप्यम्: the attainable goal
• प्राप्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्र-आप्य (कृदन्त; √आप् प्राप्तौ)
• Form: तव्यत्/यत्-प्रत्ययान्त कृदन्त (gerundive/obligatory/attainable sense), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘प्रपद्यते’ इति कर्म

• प्रपद्यते: attains
• प्रपद्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-√पद् (धातु)
• Form: लट्, प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Puruṣa

FAQs

What does Srimad Bhagavatam Canto 3 say about the Universal Form (Virat Purusha)?

This verse explains that as the Universal Form’s feet manifest, Lord Viṣṇu enters them as the divine principle of movement, indicating that cosmic functions operate because the Supreme Person empowers them.

Why is Lord Vishnu described as entering the feet of the Universal Form?

Because the feet represent movement and progression; the Bhagavatam teaches that even basic capacities like locomotion exist by Viṣṇu’s indwelling empowerment within the cosmic body.

Practical application: what does “movement toward the attainable goal” mean in daily life?

It can be taken as a reminder to direct one’s actions and life-trajectory toward the highest aim—devotion and God-realization—rather than letting movement become merely restless activity.