Adhyaya 10

Verse 1

श्रीभगवानुवाच मयोदितेष्ववहित: स्वधर्मेषु मदाश्रय: । वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥ १ ॥

Đức Bhagavān phán: Nương tựa trọn vẹn nơi Ta, chú tâm vào svadharma Ta đã dạy, với tâm không mưu cầu riêng, người ấy nên thực hành varṇāśrama và nề nếp gia tộc.

Verse 2

अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् । गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ २ ॥

Linh hồn thanh tịnh nên quán thấy rằng các chúng sinh mang thân, mê đắm khoái lạc giác quan, đã lầm nhận các đối tượng giác quan là chân thật; vì thế, nhờ quán tánh trong ba guṇa, mọi nỗ lực của họ đều đảo ngược và thất bại.

Verse 3

सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथ: । नानात्मकत्वाद् विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणै: ॥ ३ ॥

Như người đang ngủ thấy nhiều cảnh vật dục lạc trong mộng, và những ước vọng của kẻ suy niệm cũng đa dạng nên rốt cuộc vô ích; cũng vậy, jīva đang “ngủ” đối với bản ngã linh thiêng, do trí phân biệt bởi các guṇa, thấy vô số đối tượng giác quan—tất cả chỉ là tạo tác tạm bợ của māyā-śakti của Chúa. Bị giác quan thúc đẩy mà thiền tưởng chúng, người ấy uổng phí trí tuệ.

Verse 4

निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् । जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ॥ ४ ॥

Ai đã đặt Ta làm mục đích đời mình trong tâm, nên từ bỏ các hành động dựa trên dục lạc giác quan và thực hành công việc theo các nguyên tắc điều phục để tiến bộ. Nhưng khi người ấy hoàn toàn dấn thân vào việc truy tầm chân lý tối hậu của ātman, thì không nên chấp nhận các mệnh lệnh kinh điển chi phối nghiệp quả hữu lậu.

Verse 5

यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्पर: क्व‍‍चित् । मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ॥ ५ ॥

Người lấy Ta làm mục đích tối thượng nên nghiêm trì các yama ngăn tội lỗi, và trong khả năng của mình thực hành các niyama như thanh tịnh. Nhưng rốt ráo, người ấy phải đến nương tựa bậc sad-guru chân chính, người biết Ta đúng như Ta là, an tịnh, và do sự thăng hoa tâm linh mà không khác Ta.

Verse 6

अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममोद‍ृढसौहृद: । असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक् ॥ ६ ॥

Người hầu hay đệ tử của bậc guru phải không kiêu mạn, không ganh tị, siêng năng và không lười biếng; phải buông bỏ tâm sở hữu đối với các đối tượng giác quan, kể cả vợ con, nhà cửa và xã hội. Hãy giữ tình thân hữu yêu kính vững bền với guru, không lạc hướng. Luôn khao khát tiến bộ trong hiểu biết tâm linh, không đố kỵ ai, và tránh lời nói vô ích.

Verse 7

जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु । उदासीन: समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मन: ॥ ७ ॥

Đối với vợ con, nhà cửa, ruộng đất, thân quyến, bạn bè, của cải v.v., hãy nhìn bình đẳng, thấy lợi ích chân thật của tự ngã và sống không chấp trước.

Verse 8

विलक्षण: स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वद‍ृक् । यथाग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्य: प्रकाशक: ॥ ८ ॥

Atma, kẻ chứng tri tự thấy mình, khác với thân thô và thân tế; như lửa vừa đốt vừa chiếu sáng khác với củi là vật bị đốt để phát sáng.

Verse 9

निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् । अन्त:प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् पर: ॥ ९ ॥

Như lửa hiện ra khi ẩn khi lộ, khi yếu khi rực rỡ tùy theo nhiên liệu, cũng vậy linh hồn vào thân vật chất và dường như nhận các đặc tính của thân ấy.

Verse 10

योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि । संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मन: ॥ १० ॥

Thân thô và thân tế do các guna vật chất tạo thành chính là sợi dây của luân hồi; khi linh hồn lầm nhận phẩm tính của thân là bản tánh mình, đó là ảo tưởng, bị chặt đứt bởi tri kiến chân thật.

Verse 11

तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवलं परम् । सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ ११ ॥

Vì vậy, bằng sự tu dưỡng tri thức, hãy đến gần Đấng Tối Thượng ngự trong chính mình; hiểu sự hiện hữu thanh tịnh siêu việt của Ngài, hãy dần dần từ bỏ cái nhìn sai lầm cho rằng thế gian là thực tại độc lập.

Verse 12

आचार्योऽरणिराद्य: स्यादन्तेवास्युत्तरारणि: । तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धि: सुखावह: ॥ १२ ॥

Đạo sư ví như thanh củi nhóm lửa phía dưới, đệ tử như thanh phía trên; lời giáo huấn của thầy là thanh củi đặt ở giữa. Từ sự cọ xát ấy bừng lên ngọn lửa tri thức siêu việt, thiêu rụi bóng tối vô minh, đem an lạc lớn cho cả thầy và trò.

Verse 13

वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धि- र्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् । गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्नि: ॥ १३ ॥

Nhờ khiêm cung lắng nghe bậc đạo sư tinh thông, người đệ tử giỏi phát sinh trí tuệ cực kỳ thanh tịnh, xua tan sự công kích của māyā sinh từ ba guṇa. Rốt cuộc, trí tuệ thanh tịnh ấy thiêu đốt các guṇa rồi tự lắng tắt, như lửa tắt khi nhiên liệu đã cạn.

Verse 14

अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

Uddhava thân mến, có những triết gia phản bác kết luận của Ta. Họ cho rằng jīva vốn là kẻ hành nghiệp và là người hưởng chịu lạc-khổ do nghiệp mình; và họ nói thế giới, thời gian, thánh điển và tự ngã đều đa dạng mà vĩnh cửu trong dòng biến đổi không dứt. Họ lại bảo tri thức không thể là một hay thường hằng, vì phát sinh từ các hình tướng biến đổi của đối tượng nên tri thức cũng đổi thay. Dẫu chấp nhận quan điểm ấy, sinh, tử, già, bệnh vẫn lặp đi lặp lại, vì mọi hữu tình phải thọ thân vật chất chịu quyền lực của thời gian.

Verse 15

अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

Họ còn cho rằng trạng thái của mọi pháp như thể tự nhiên sinh khởi; do sai khác hình tướng của đối tượng mà trí tuệ phát sinh rồi phân tán và đổi thay. Vì thế, theo họ, tri thức không phải là một và cũng không thường hằng.

Verse 16

अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

Dẫu vậy, này người thân yêu, mọi hữu tình có thân xác, do gắn với thân và chịu các phần của thời gian chi phối, vẫn có những trạng thái như sinh v.v.—sinh, tử, già, bệnh—xảy ra lặp đi lặp lại; vì thế bánh xe saṁsāra không dừng.

Verse 17

तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्‍त्र्‍यं च लक्ष्यते । भोक्तुश्च दु:खसुखयो: को न्वर्थो विवशं भजेत् ॥ १७ ॥

Ngay cả ở đó cũng thấy rõ người làm nghiệp không tự chủ. Khi kẻ thọ hưởng khổ vui luôn bị quyền lực cao hơn chi phối, thì những hành vi làm trong bất lực có thể đem lại kết quả quý giá nào?

Verse 18

न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि । तथा च दु:खं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ॥ १८ ॥

Trong thế gian, có khi người trí cũng chẳng vui, và có khi kẻ rất ngu lại vui. Ý niệm rằng có thể đạt hạnh phúc nhờ khéo léo trong hoạt động vật chất chỉ là sự phô bày ngã mạn giả dối, vô ích.

Verse 19

यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदु:खयो: । तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा ॥ १९ ॥

Dẫu người ta biết cách đạt vui và tránh khổ, họ vẫn không biết con đường yoga khiến tử thần không thể thi thố quyền lực đối với mình.

Verse 20

कोऽन्वर्थ: सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिद: ॥ २० ॥

Khi cái chết đã kề bên, dục vọng hay vật hưởng thụ nào có thể làm người ta vui? Như kẻ bị kết án bị dẫn tới pháp trường chẳng thể thỏa mãn, hạnh phúc thế gian cũng không đem lại mãn nguyện.

Verse 21

श्रुतं च द‍ृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययै: । बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम् ॥ २१ ॥

Hạnh phúc vật chất mà ta nghe nói—như được lên cõi trời để hưởng lạc—cũng giống hạnh phúc ta đã từng trải: cả hai đều bị vấy bẩn bởi ganh đua, đố kỵ, suy tàn và cái chết. Vì thế, như việc trồng trọt trở nên vô ích khi gặp bệnh cây, sâu hại hay hạn hán, nỗ lực tìm hạnh phúc vật chất ở trần gian hay thiên giới cũng luôn vô quả vì vô số chướng ngại.

Verse 22

अन्तरायैरविहितो यदि धर्म: स्वनुष्ठित: । तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ २२ ॥

Nếu người ta thực hành dharma và các nghi lễ Veda không sai sót, không ô nhiễm, thì sẽ đạt cảnh giới cõi trời; nhưng ngay cả kết quả ấy cũng bị thời gian tiêu diệt—nay hãy lắng nghe.

Verse 23

इष्ट्वेह देवता यज्ञै: स्वर्लोकं याति याज्ञिक: । भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान् ॥ २३ ॥

Người ở trần gian làm tế lễ để làm hài lòng chư thiên sẽ đến cõi trời; tại đó, như một vị thiên, người ấy hưởng các lạc thú thiên giới do chính mình tích lũy.

Verse 24

स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते । गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ २४ ॥

Đến cõi trời, người ấy du hành trên cỗ thiên xa rực sáng do phước đức nơi trần thế tích lũy; được các Gandharva ca tụng, mặc y phục quyến rũ, người ấy hưởng lạc giữa các thiên nữ.

Verse 25

स्त्रीभि: कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना । क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृत: ॥ २५ ॥

Cùng các thiên nữ, người ấy vui chơi trên cỗ thiên xa đi đến đâu tùy ý, trang hoàng bằng chuỗi chuông leng keng. Say đắm trong vườn lạc thú của chư thiên, người ấy không biết phước báo đang cạn và chẳng bao lâu sẽ rơi xuống cõi người.

Verse 26

तावत् स मोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते । क्षीणपुण्य: पतत्यर्वागनिच्छन् कालचालित: ॥ २६ ॥

Chừng nào phước báo còn, người ấy còn vui hưởng ở cõi trời. Khi phước cạn, dù không muốn, người ấy vẫn rơi xuống, bị sức mạnh của Thời gian cuốn đi.

Verse 27

यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥

Nếu con người vì ác hữu hoặc vì không chế ngự được các căn mà đắm trong phi pháp, người ấy sẽ đầy dục vọng vật chất: keo kiệt, tham lam, mê đắm thân nữ và trở nên bạo hại đối với sinh linh. Trái với quy định Veda, kẻ ấy giết hại thú vật để thỏa dục, lại thờ phụng preta và bhuta; linh hồn mê muội rơi vào địa ngục, nhận thân bị nhiễm bởi tăm tối của tamas. Trong thân hèn ấy, y tiếp tục làm các nghiệp bất tường sinh quả khổ, rồi hết lần này đến lần khác nhận thân tương tự—hạnh phúc nào có cho kẻ làm việc tất yếu kết thúc trong cái chết?

Verse 28

यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥

Kẻ vượt khỏi quy phạm Veda, giết thú vật trái phép và thờ phụng preta cùng bhuta, là jīva bị mê hoặc; y rơi vào các địa ngục, đi vào bóng tối ghê gớm, và nhận thân đặc quánh bởi tamas.

Verse 29

यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥

Do quả của những nghiệp ấy, jīva với chính thân đó vẫn làm các hành vi sinh quả khổ, rồi hết lần này đến lần khác nhận thân tương tự. Người bận rộn với việc rốt cuộc kết thúc trong cái chết thì làm sao có hạnh phúc?

Verse 30

लोकानां लोकपालानां मद्भ‍यं कल्पजीविनाम् । ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुष: ॥ ३० ॥

Trong mọi cõi, từ thiên giới đến địa ngục, và nơi các lokapāla sống trọn một kalpa, đều có nỗi sợ Ta trong hình tướng Thời Gian. Ngay cả Brahmā với thọ mạng đến hai-parārdha cũng kính sợ Ta.

Verse 31

गुणा: सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् । जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ॥ ३१ ॥

Các guṇa tạo ra nghiệp, và guṇa lại tiếp tục sinh ra guṇa. Jīva, khi kết hợp với guṇa, phải thọ hưởng quả của nghiệp; chính y nếm trải kết quả của hành động do sattva, rajas và tamas thúc đẩy.

Verse 32

यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मन: । नानात्वमात्मनो यावत् पारतन्‍त्र्‍यं तदैव हि ॥ ३२ ॥

Chừng nào chúng sinh còn cho rằng các guṇa của tự nhiên vật chất tồn tại riêng rẽ như thật, chừng ấy họ phải sinh ra trong nhiều hình dạng và trải nghiệm muôn vẻ đời sống vật chất. Vì vậy họ hoàn toàn lệ thuộc vào quả báo nghiệp dưới các guṇa.

Verse 33

यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् । य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिता: ॥ ३३ ॥

Chừng nào linh hồn còn không tự chủ, chừng ấy họ còn sợ Ta—Đấng Tối Thượng—vì Ta ban định quả báo của nghiệp. Những ai chấp kiến vật chất, xem sự đa tạp của các guṇa là thật, đắm trong hưởng thụ nên luôn chìm trong than khóc và sầu khổ.

Verse 34

काल आत्मागमो लोक: स्वभावो धर्म एव च । इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥ ३४ ॥

Khi các guṇa dao động và tương tác lẫn nhau, chúng sinh mô tả Ta theo nhiều cách: như Thời gian toàn năng, như Ngã, như tri thức Veda, như vũ trụ, như bản tính riêng, như các nghi lễ dharma, v.v.

Verse 35

श्रीउद्धव उवाच गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृत: । गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ ३५ ॥

Śrī Uddhava thưa: Lạy Chúa tể quyền năng! Dù linh hồn ở trong thân và bị bao quanh bởi các guṇa cùng lạc-khổ do chúng sinh ra, sao lại có thể không bị trói buộc? Nhưng nếu linh hồn rốt ráo là siêu việt, chẳng dính dáng vật chất, thì vì sao lại bị prakṛti trói buộc?

Verse 36

कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्न‍ं प्रश्न‍‌विदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥

Họ sống và du hành thế nào, và nhận biết bằng dấu hiệu gì? Họ ăn gì, bài tiết ra sao, nằm, ngồi hay đi lại thế nào? Ôi Acyuta, bậc tối thượng trong việc đáp các câu hỏi, xin Ngài nói cho con. Con bối rối: cùng một chúng sinh lại được nói là vĩnh viễn bị trói buộc và cũng vĩnh viễn giải thoát.

Verse 37

कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्न‍ं प्रश्न‍‌विदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥

Lạy Đức Acyuta, Đấng không bao giờ sa ngã! Cùng một jīva đôi khi được nói là bị ràng buộc vĩnh viễn, đôi khi lại là giải thoát vĩnh viễn; con không hiểu rõ tình trạng chân thật ấy. Ngài là bậc tối thượng trong việc đáp các câu hỏi về tattva; xin chỉ dạy những dấu hiệu để phân biệt jīva nitya-mukta và nitya-baddha. Họ sống và đi lại ra sao, nhận biết bằng dấu hiệu nào; họ hưởng thụ, ăn uống, bài tiết thế nào; họ nằm, ngồi hay bước đi ra sao?