Adhyaya 105

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सामान्यप्रासादलक्षणं नाम चतुरधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः नगरादिवास्तुकथनं ईश्वर उवाच नगरग्रामदुर्गाद्या गृहप्रासादवृद्धये च द्वारे श्वभ्रबिद्धे इति ख , घ , ङ च मार्गवेधैश् च इति छ चुल्लीबिद्धे इति ख , ङ च शिलाबिद्धेन मूढतां इति ग , ज च नगरग्रामदुर्गादौ इति ख , छ , ज च नगरग्रामदुर्गाख्यमिति घ एकाशीतिपदैर् वस्तुं पूजयेत् सिद्धये ध्रुवं

Như vậy, trong Agni Mahāpurāṇa kết thúc chương thứ 104 mang tên “Đặc tướng chung của các prāsāda (đền/điện)”. Nay bắt đầu chương thứ 105, “Luận về Vāstu cho thành thị và các khu cư trú liên hệ”. Đức Chúa phán: “Để nhà cửa và prāsāda ở thành, làng, thành lũy và các nơi tương tự được hưng thịnh và tăng trưởng, nhất định phải thờ phụng Vāstu (thần/đạo lý của địa điểm) bằng tám mươi mốt pada (mạn-đà-la Vāstu 9×9), hầu đạt thành tựu chắc chắn, không sai chạy.”

Verse 2

प्रागास्या दशधा नाड्यास्तासां नामानि च ब्रुवे शान्ता यशोवती कान्ता विशाला प्राणवाहिनी

Ở phương Đông (phía trước) có mười nāḍī (mạch vi tế); ta sẽ nói tên của chúng. Đó là: Śāntā, Yaśovatī, Kāntā, Viśālā và Prāṇavāhinī.

Verse 3

सती वसुमती नन्दा सुभद्राथ मनोरमा उत्तरा द्वादशान्याश् च एकाशीत्यङ्घ्रिकारिका

“(Nàng là) Satī, Vasumatī, Nandā, Subhadrā, và cả Manoramā; Uttarā; cùng mười hai tên khác nữa—như vậy (hợp thành) tám mươi mốt ‘aṅghri-kārikā’ (các câu kệ ghi nhớ theo ‘bước chân’/dòng tên).”

Verse 4

हरिणी सुप्रभा लक्ष्मीर्विभूतिर्विमला प्रिया जया ज्वाला विशोका च स्मृतास्तत्रपादतः

Nơi bàn chân của nàng, người ta ghi nhớ (như các danh xưng/tôn hiệu) như sau: Hariṇī, Suprabhā, Lakṣmī, Vibhūti, Vimalā, Priyā, Jayā, Jvālā và Viśokā.

Verse 5

ईशाद्यष्टाष्टकं दिक्षु यजेदीशं धनञ्जयं शक्रमर्कं तथा सत्यं भृशं व्योम च पूर्वतः

Trong các phương hướng, nên thờ phụng nhóm tám bắt đầu từ Īśa, tức: Īśa, Dhanañjaya, Śakra, Arka, Satya, Bhṛśa và Vyoman—sắp đặt việc lễ bái khởi từ phương Đông.

Verse 6

हव्यवाहञ्च पूर्वाणि वितथं भौममेव च कृतान्तमथ गन्धर्वं भृगं मृगञ्च दक्षिणे

Ở phương Đông, nên an vị/triệu thỉnh Havyavāha (Agni), Pūrvāṇi, Vitatha và Bhauma (sao Hỏa). Ở phương Nam, nên an vị Kṛtānta (Yama), Gandharva, Bhṛgu và Mṛga.

Verse 7

पितरं द्वारपालञ्च सुग्रीवं पुष्पदन्तकं वरुणं दैत्यशेषौ च यक्ष्माणं पश्चिमे सदा

Ở phương Tây, luôn nên an vị (triệu thỉnh) các Pitṛ (Tổ linh), Dvārapāla (hộ vệ cửa), Sugrīva, Puṣpadantaka, Varuṇa, các Daitya còn lại và Yakṣmāṇa.

Verse 8

रोगाहिमुख्यो भल्लाटः सौभाग्यमदितिर्दितिः नवान्तः पदगो ब्रह्मा पूज्योर्धे च षडङ्घिगाः

‘Roga’, ‘Ahi-mukhya’ (chúa tể loài rắn), ‘Bhallāṭa’, ‘Saubhāgya’, ‘Aditi’, ‘Diti’, ‘Navānta’, ‘Padaga’, ‘Brahmā’ và ‘Pūjya’; và ở phần thượng giới còn có các ‘Ṣaḍ-aṅghigāḥ’ (những loài sáu chân).

Verse 9

ब्रह्मेशान्तरकोष्ठस्थ मायाख्यान्तु पद्द्वये तदधश्चापवत्साख्यं केन्द्रन्तरेषु षट्पदे

Trong các khoang nội tại của Brahmā và Īśa, hãy an vị (âm/địa vị) gọi là Māyā trên đôi cánh sen; và bên dưới đó, hãy an vị vị mang danh Āpavatsa trên sáu cánh sen nằm giữa các trung tâm.

Verse 10

या दशान्याश्चेति ख , ग , घ , ङ , ज च सूत्रपादत इति ग सूत्रपातत इति छ शक्रमेकं तथापत्यमिति झ रोगाहिमोक्षेति ख , छ च सोमरूप्यदितौ दितिमिति ख षडङ्गका इति ग गोष्ठस्थ इति छ मरीचिकाग्निमध्ये तु सविता द्विपदस्थितः सावित्री तदधो द्व्यंशे विवस्वान् षट्पदे त्वधः

“Và mười điều khác nữa…”—các bản chép Kha, Ga, Gha, Ṅa và Ja đọc như vậy. “Từ phương của ‘sūtra-foot’”—Ga đọc; “từ phương nơi sūtra được đặt/giăng ra”—Cha đọc. “Một là Śakra, và cũng vậy là dòng con cháu”—Jha đọc. “(Để) giải thoát khỏi bệnh tật và khỏi tai ương do rắn”—Kha và Cha đọc. “Soma, có sắc bạc; trong Aditi (và) trong Diti”—Kha đọc. “Có sáu chi (ṣaḍ-aṅga)”—Ga đọc. “Ở trong goṣṭha (chuồng bò)”—Cha đọc. Giữa “ngọn lửa như tia sáng” (marīcikā-agni), Savitṛ được an vị theo thế hai-bước; bên dưới đó, trong sự phân chia hai phần, là Sāvitrī; và bên dưới nữa, theo thế sáu-bước, là Vivasvān.

Verse 11

पितृब्रह्मान्तरे विष्णुमिन्दुमिन्द्रं त्वधो जयं वरुणब्रह्मणोर्मध्ये मित्राख्यं षट्पदे यजेत्

Trong khoảng giữa vị thần Pitṛ và Brahmā, nên thờ Viṣṇu; ở vị trí khác, thờ Mặt Trăng và Indra; và phía dưới thờ Jaya. Giữa Varuṇa và Brahmā, nên thờ vị thần mang danh Mitra—như vậy là thực hành lễ bái trong đồ hình sáu cánh (ṣaṭpada).

Verse 12

रोगब्रह्मान्तरे नित्यं द्विपञ्च रुद्रदासकम् तदधो द्व्यङ्घ्रिगं यक्ष्म षट्सौम्येषु धराधरं

Trong khoảng (đồ hình) giữa vị trí “bệnh tật” và “Brahmā”, luôn luôn nên an trí/đọc tụng nhóm gọi là “Rudra-dāsaka” theo bộ số “hai và năm”. Bên dưới đó, an trí/đọc tụng “yakṣmā” (chứng hao mòn) như “hai chân”; và tại sáu vị trí “Saumya”, an trí/đọc tụng “Dharādhara”.

Verse 13

चरकीं स्कन्दविकटं विदारीं पूतनां क्रमात् जम्मं पापं पिलिपिच्छं यजेदीशादिवाह्यतः

Theo thứ tự, nên cử hành tế tự/hỏa cúng dâng lên Carakī, Skanda-vikaṭa, Vidārī, Pūtanā; rồi dâng lên Jamma, Pāpa và Pilipiccha—khởi đầu từ nhóm do Īśa đứng đầu, nhằm xua đuổi các sự quấy nhiễu và tai ách.

Verse 14

एकाशीपदं वेश्म मण्डपश् च शताङ्घ्रिकः पूर्ववद्देवताः पूज्या ब्रह्मा तु षोडशांशके

Đền điện (veśman) phải được bố trí theo đồ án 81 ô (ekāśīpada), còn maṇḍapa theo quy cách 100 đơn vị (śatāṅghrika). Các thần linh được thờ phụng như đã nói trước; riêng Brahmā được an vị/thờ ở phần chia thứ mười sáu (ṣoḍaśāṃśa).

Verse 15

मरीचिश् च विवस्वांश् च मित्रं पृथ्वीधरस् तथा दशकोष्ठस्थिता दिक्षु त्वन्ये बेशादिकोणगाः

Marīci, Vivasvān (Mặt Trời), Mitra, và Pṛthvīdhara—những vị này được an trí trong mười khoang theo các phương hướng; còn các vị khác thì ở các góc xen kẽ, bắt đầu từ Veśa.

Verse 16

दैत्यमाता तथेशाग्नी मृगाख्यौ पितरौ तथा पापयक्ष्मानिलौ देवाः सर्वे सार्धांशके स्थिताः

Mẹ của các Daitya, cũng như Īśa và Agni, đôi thần gọi là Mṛga, cùng các Pitṛ; và các lực danh Pāpa, Yakṣmā, Anila—tất cả các thần linh ấy đều an vị trong phân khu Sārdhāṃśaka.

Verse 17

यत्पाद्योकः प्रवक्ष्यामि सङ्क्षेपेण क्रमाद् गुह इति ख , छ च ब्रह्मान्ताः षोडशांशके इति ग , ज च पृथ्वीधरन्तथेति ख त्वन्येवेशादिके गणा इति ख , छ च दैत्यमाता भवेशाग्नी इति ख दैत्यमाता हरेशाग्नी इति घ , ज च यज्ञाद्योक इति ङ सदिग्विंशत्करैर् दैर्घ्यादष्टाविंशति विस्तरात्

Nay ta sẽ trình bày, theo thứ tự và vắn tắt, các quy phạm kiến trúc bắt đầu từ loại “Guhā” và các loại tiếp theo—(theo một số bản truyền): cho đến loại “Brahmā”, với sự phân chia thành mười sáu phần; cũng vậy “Pṛthvīdhara” và các loại khác; cùng các nhóm loại bắt đầu từ “Veśa/Veśa-tương tự”. Ở dị bản, chúng được ghi là “Daityamātā–Bhaveśa–Agnī” hoặc “Daityamātā–Hareśa–Agnī”; và còn có bộ bắt đầu từ “Yajña”. Chiều dài đo một trăm hai mươi khuỷu, và bề rộng hai mươi tám khuỷu.

Verse 18

शिशिराश्रयः शिवाख्यश् च रुद्रहीनः सदोभयोः रुद्रद्विगुणिता नाहाः पृथुष्णोभिर्विना त्रिभिः

Có các loại “Śiśirāśraya” và “Śivākhya”; “Rudrahīna”; “Sadobhaya”. Nhóm “Nāhā” được định số theo “gấp đôi Rudra”; và được tính không kể ba loại gọi là “Pṛthuṣṇu”.

Verse 19

स्याद्ग्रहद्विगुणं दैर्घ्यात्तिथिभिश् चैव विस्तरात् सावित्रः सालयः कुड्या अन्येषां पृथक्स्त्रिंशांशतः

Gian thánh điện bên trong (graha) phải có chiều dài gấp đôi (mô-đun); còn bề rộng thì mở rộng theo các tithi (ngày âm lịch). Cần bố trí sảnh loại Sāvitra (sālaya) và tường bao (kuḍyā); đối với các loại khác, mỗi loại đo riêng theo phép chia triṃśāṃśa (một phần ba mươi).

Verse 20

कुड्यपृथुपजङ्घोच्चात् कुड्यन्तु त्रिगुणोच्छयं कुड्यसूत्रसमा पृथ्वी वीथी भेदादनेकधा

Dựa theo bề dày tường và chiều cao của lớp chân đế (pajaṅghā), độ vươn cao của tường phải làm gấp ba. Mặt đất phải giữ ngang bằng với dây chuẩn (string-line) của tường. Các vīthī (đường/hành lang) có nhiều loại, tùy theo sự phân loại.

Verse 21

भद्रे तुल्यञ्च वीथीभिर्द्वारवीथी विनाग्रतः श्रीजयं पृष्ठतो हीनं भद्रोयं पार्श् चयोर्विना

Trong bố cục Bhadrā, đường phố nơi cổng (dvāra-vīthī) phải làm rộng bằng các đường khác, nhưng không được có phần nhô ra phía trước (agra). Kiểu Śrī-jaya thì bị thiếu ở phía sau; còn dạng Bhadrā này không có phần nới rộng ở hai bên sườn.

Verse 22

गर्भपृथुसमा वीथी तदर्धार्धेन वा क्वचित् वीथ्यर्धेनोपवीथ्याद्यमेकद्वित्रिपुरान्वितम्

Đường chính (vīthī) nên có bề rộng bằng với phần lõi trong (garbha); đôi khi có thể làm bằng một nửa. Đường phụ (upavīthī) và các phần còn lại có thể làm bằng nửa bề rộng của vīthī, và có thể sắp đặt bố cục cho một, hai hoặc ba đô thành (pura).

Verse 23

सामान्यानाथ गृहं वक्ष्ये सर्वेषां सर्वकामदं एकद्वित्रिचतुःशालमष्टशालं यथाक्रमात्

Nay ta sẽ trình bày kiểu nhà dùng chung (thông dụng), được nói là ban cho mọi mục đích mong cầu cho tất cả mọi người—tức các bố cục một sảnh, hai sảnh, ba sảnh, bốn sảnh và tám sảnh, theo đúng thứ tự.

Verse 24

एकं याम्ये च सौमास्यं द्वे चेत् पश्चात् पुरोमुखम् चतुःशालन्तु साम्मुख्यात्तयोरिन्द्रेन्द्रमुक्तयोः

Ở phương nam (yāmya) nên có một mặt/ cửa, và ở phương bắc (saumya) thì nên quay mặt về bắc. Nếu có hai (mặt/cửa) thì sắp một quay về tây và một quay về đông. Còn trong kiểu sảnh bốn phía (catuḥśālā) thì đặt đối diện nhau; khi ấy, điềm lành gắn với Indra và với sự giải thoát khỏi Indra (tức quyền uy thế gian và giải thoát).

Verse 25

शिवास्यमम्बुपास्यैष इन्द्रास्ये यमसूर्यकं र इत्य् आदिः, त्रिगुणोच्छ्रयमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति गर्भपीठसमा इति ख , घ , झ च सौम्यास्यं द्वे द्वे पश्चात्पुरोमुखमिति ख सौम्याख्यं द्वे च पश्चादधोमुखमिति झ सावित्रः सालयः कोटीनां तपसा प्राक्सौम्यस्थे च दण्दाख्यं प्राग्याम्ये वातसञ्ज्ञकं

Đoạn này ghi nhận các dị bản về các “mặt” (āsya) và vị trí dùng trong sắp đặt nghi lễ/mạn-đà-la: “śivāsya … ambu-pāsya …”, và đối với mặt của Indra có “yama-sūryaka …”, khởi đầu bằng âm tiết “ra”. Bản đọc kết thúc bằng “triguṇocchrayam” không thấy trong thủ bản Jha. Cụm “bằng với garbha-pīṭha (bệ thánh điện)” được chứng thực trong các thủ bản Kha, Gha và Jha. Về “mặt Saumya”: bản Kha nói có “hai và hai”, đặt phía sau, quay mặt ra trước; còn bản Jha lại chép rằng hai cái gọi là “Saumya” ở phía sau, quay mặt xuống dưới. Lại ghi thêm: “Sāvitra” (thuộc Thái Dương) là “Sālaya”, được gọi tên do khổ hạnh trải qua vô số koṭi (ức) năm; và ở vị trí phía đông của Saumya có một cái gọi là “Daṇḍa”, còn ở phía đông của Yāmya (đông nam) có một cái gọi là “Vāta”.

Verse 26

आप्येन्दौ गृहवल्याख्यं त्रिशूलं तद्विनर्धिकृत् पूर्वशलाविहीनं स्यात् सुक्षेत्रं वृद्धिदायकं

Trong khu vực phương vị/địa tố của Āpya và Indu, dấu gọi là gṛha-valī và điềm gọi là triśūla—khi được lập không khuyết tật (không bị giảm nửa phần) và khi không có tỳ vết ‘śalā’ trước đó—thì chỉ một thửa đất tốt, ban sự tăng trưởng và thịnh vượng.

Verse 27

याम्ये हीने भवेच्छूली त्रिशालं वृद्धिकृत् परं यक्षघ्नं जलहीनौकः सुतघ्नं बहुशत्रुकृत्

Nếu phương nam (yāmya) bị thiếu/hung, thì báo hiệu sự phát sinh của śūla (mũi giáo). Triśāla (dạng ba nhánh/ba gian) được nói là nguyên nhân tối thượng của sự tăng trưởng. Nó chỉ sự diệt trừ yakṣa; chỉ một ngôi nhà thiếu nước; chỉ cái chết của con trai; và làm phát sinh nhiều kẻ thù.

Verse 28

र्नास्ति प्रकरणान्तरीयपाथोयमत्र लेखकभ्रमात् समागत इति भाति गृहशल्याख्यमिति ख पूर्वशाखाविहीनमिति ङ याम्ये हीने भवेच्चुल्ली त्रिशास्त्रं दितितत्परमिति झ याम्ये हीने भवेच्छत्री त्रिशालं वित्तहृत्परमिति ग इन्द्रादिक्रमतो वच्मि ध्वजाद्यष्टौ गृहाण्यहं प्रक्षालानुस्रगावासमग्नौ तस्य महानसं

“Điều này dường như là một dị bản thuộc đề mục khác đã lọt vào đây do sự nhầm lẫn của người chép—nên mới thấy như vậy.” (Các cách đọc khác:) “gọi là gṛha-śalya (tỳ vết của nhà như ‘mảnh dằm/vật lạ’)” (kha); “không có cánh/nhánh phía đông” (ṅa). “Nếu phía nam bị thiếu thì sẽ có cullī (bếp lò); ‘triśāstra’ chủ yếu gắn với dòng của Diti (bất tường)” (jha). “Nếu phía nam bị thiếu thì sẽ có chattrī (lầu có mái che); triśālā có khuynh hướng làm hao tài” (ga). “Theo thứ tự bắt đầu từ Indra, ta sẽ nói tám loại nhà bắt đầu với Dhvaja: Prakṣāla, Anusraga, Āvāsa, Agni; và đối với nhà Agni ấy thì có mahānasa (nhà bếp lớn).”

Verse 29

याम्ये रसक्रिया शय्या धनुःशस्त्राणि रक्षसि धनमुक्त्यम्वुपेशाख्ये सम्यगन्धौ च मारुते

Ở phương nam quy định việc nấu nướng/chuẩn bị thực phẩm và chỗ nằm; ở phương Rākṣasī đặt cung và vũ khí; ở phương Upēśā cất giữ của cải và vật quý; và ở phương Māruta (gió) đặt hương thơm đúng phép (hương liệu, trầm, nước hoa).

Verse 30

सौम्ये धनपशू कुर्यादीशे दीक्षावरालयं स्वामिहस्तमितं वेश्म विस्तारायामपिण्डिकं

Ở hướng Saumya (bắc) nên làm nơi dành cho của cải và gia súc; ở hướng Īśa (đông bắc) nên làm sảnh thọ giới/khai lễ và hành lang có mái (hiên, lối che). Ngôi nhà nên được đo theo bàn tay (hasta) của gia chủ; và về bề ngang lẫn bề dọc phải không có phần lồi phình nhô ra (apiṇḍika).

Verse 31

त्रिगुणं हस्तसंयुक्तं कृत्वाष्टांशैहृतं तथा तच्छेषोयं स्थितस्तेन वायसान्तं ध्वजादिकं

Sau khi nhân ba con số (đã cho) và cộng thêm trị số «hasta» (đơn vị khuỷu tay), hãy chia cho tám; phần dư còn lại theo đó quyết định sự phân loại—bắt đầu từ hạng gọi là “Vāyasa” và tiếp nối đến “Dhvaja” cùng các hạng khác.

Verse 32

त्रयः पक्षाग्निवेदेषु रसर्षिवसुतो भवेत् सर्वनाशकरं वेश्म मध्ये चान्ते च संस्थितं

Trong hệ thống ba «pakṣa» (ba kỳ nửa tháng) và trong phép tính theo Agni và các Veda, con số trở thành «rasa–ṛṣi–vasu», tức 6–7–8. Khi cấu hình/độ đo ấy đặt ở giữa nhà hoặc ở cuối nhà, nó trở thành nguyên nhân của sự tiêu vong hoàn toàn.

Verse 33

तस्माच्च नवमे भागे शुभकृन्निलयो मतः तन्मधे मण्डपः शस्तः समो वा द्विगुणायतः

Vì vậy, ở phân khu thứ chín, nơi cư trú (hay chỗ ngự) của Śubhakṛt được quy định. Ở giữa phần ấy, nên dựng một maṇḍapa (đình/nhà tạ)—hoặc hình vuông, hoặc hình chữ nhật dài gấp đôi.

Verse 34

प्रत्यगाप्ये चेन्दुयमे हट्ट एव गृहावली एकैकभवनाख्यानि दिक्ष्वष्टाष्टकसङ्ख्यया

Ở các phương Tây và Tây-bắc, chính phố chợ (haṭṭa) phải được bố trí thành một dãy nhà; và danh xưng của từng ngôi nhà riêng lẻ phải được ấn định theo các hướng, theo phép đếm “tám và tám” (hai nhóm tám, theo phương vị).

Verse 35

ईशाद्यदितिकान्तानि फलान्येषां यथाक्रमं भयं नारी चलत्वं च जयो वृद्धिः प्रतापकः

Bắt đầu từ danh xưng Īśa và kết thúc ở Aditi-kānta, các kết quả của những sự xưng niệm này theo thứ tự là: sợ hãi, (đắc được) người nữ, tính hay đổi thay, chiến thắng, tăng trưởng (phú thịnh), và tejas—vẻ rực sáng/uy lực như lửa.

Verse 36

आङ्गैर् हतं तथेति घ , ज च कृत्वाष्टांशहतस्तथेति झ तस्मात्तु इति झ प्रागीशे चेन्दुयाम्ये वेति ख प्रागाप्ये चेन्दुयाम्ये इति छ , झ च सर्वनाशकरमित्यादिः, यथाक्रममित्यन्तः पाठो ज पुस्तके नास्ति धर्मः कलिश् च नैस्व्यञ्च प्राग्द्वारेष्वष्टसु ध्रुवं दाहो ऽसुखं सुहृन्नाशो धननाशो मृतिर्धनं

Đối với tám vị trí cửa ở phía Đông, các kết quả được ấn định theo thứ tự: mất chánh pháp (dharma), tranh chấp/loạn thời (kali), nghèo túng (naisvya), hỏa hoạn (dāha), khổ não (asukha), mất bạn hiền (suhṛn-nāśa), hao tài (dhana-nāśa) và tử vong (mṛti).

Verse 37

शिल्पित्वं तनयः स्याच्च याम्यद्वारफलाष्टकम् आयुःप्राव्राज्यशस्यानि धनशान्त्यर्थसङ्क्षयाः

Người ấy đạt sự khéo léo về thủ công/nghệ thuật kiến trúc (śilpa) và được con trai. Đây là tám kết quả của cửa hướng Nam (Yāmya): trường thọ; xuất gia du hành (pravrājya); mùa màng thịnh vượng; tài sản; an hòa; đạt được ý nghĩa/mục đích; và giảm thiểu tổn thất.

Verse 38

शोषं भोगं चापत्यञ्च जलद्वारफलानि च रोगो मदार्तिमुख्यत्वं चार्थायुः कृशता मतिः

Nó đem lại sự hao mòn/tiêu gầy (śoṣa), hưởng thụ (bhoga) và con cái; đồng thời cho các kết quả liên hệ đến nước và cửa ngõ. Lại còn sinh bệnh tật, say sưa và khổ não, sự nổi bật/quyền lãnh đạo, cùng với tài sản và thọ mạng—kèm theo thân hình gầy và trí phân biệt (mati).

Verse 39

मानश् च द्वारतः पूर्व ऊतरस्यान्दिशि क्रमात्

Các kích thước quy định (māna) phải được bố trí từ cửa, bắt đầu ở phía Đông rồi lần lượt (krama) tiến về hướng Bắc.