Adhyaya 6

Verse 1

ः बभञ्ज तद्दृढं धनुरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तदा इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः भरतोथागात् इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अथ षष्ठो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत् राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव

“Ngài đã bẻ gãy cây cung kiên cố ấy”—đó là cách đọc của một bản chép có ký hiệu; các bản khác đọc “bấy giờ”, và có bản lại đọc “và bấy giờ Bharata đến”. Nay mở đầu chương thứ sáu, “Mô tả về sự giáng sinh (avatāra) của Śrī Rāma”. Nārada nói: Khi Bharata đã ra đi, Rāma cung kính phụng thờ cha và các bậc trưởng thượng khác theo đúng lễ. Vua Daśaratha bảo Rāma: “Hãy lắng nghe, hỡi Rāghava.”

Verse 2

गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह

Vì mến chuộng các đức hạnh của con, dân chúng đã làm lễ quán đảnh tôn con lên ngôi. Bởi vậy, với ý chí trọn vẹn, vào lúc rạng đông, ta ban cho con chức vị yuvarāja, tức ngôi Thái tử kế vị.

Verse 3

रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव राज्ञश् च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास् तथाब्रुवन्

“Ban đêm, cùng với Sītā, con hãy tự chế và giữ giới hạnh thanh tịnh.” Vasiṣṭha đã nói như vậy, cùng với nhà vua và tám vị đại thần.

Verse 4

सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः

Sṛṣṭi, Jayanta, Vijaya, Siddhārtha, Rāṣṭravardhana, Aśoka, Dharmapāla, Sumantra, và dòng truyền thừa cùng với Vasiṣṭha—đó là các danh xưng hoàng gia được liệt kê theo thứ tự này.

Verse 5

पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्

Nghe lời của phụ vương và những người khác, Rāghava đáp: “Xin vâng như thế”, vẫn giữ tâm điềm tĩnh, làm lễ thờ phụng chư thiên, rồi trình bày việc ấy với Kauśalyā.

Verse 6

राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीङ्गतः

Nhà vua nói với Vasiṣṭha và những người khác: “Hãy chuẩn bị đầy đủ mọi vật dụng cho lễ quán đảnh tấn phong Rāma lên ngôi.” Nói xong, vua đi đến gặp Kaikeyī.

Verse 7

अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी

Thấy Ayodhyā được trang hoàng và biết rằng lễ quán đảnh (đăng quang) của Rāma sắp diễn ra, Mantharā—người bạn đồng hành—đã báo tin ấy cho Kaikeyī.

Verse 8

पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः तेन वैरेण सा राम- वनवासञ्च काङ्क्षति

Nắm lấy đôi chân (của Rāma) trong lỗi lầm, nàng bị chính Rāma kéo ra; và vì mối thù ấy, nàng còn khao khát cả việc Rāma bị đày vào rừng.

Verse 9

कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः

“Kaikeyī, hãy đứng dậy ngay! Nếu lễ quán đảnh tấn phong Rāma làm vua được tiến hành, thì cái chết của con trai nàng là điều chắc chắn; ta bảo đảm, không hề nghi ngờ.”

Verse 10

राज्यवर्धन इति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुमन्त्रश् च वशिष्ठक इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः मन्थरासती इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्थरा सतीमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कब्जयोक्तञ्च तच् छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः

“Rājyavardhana”—đó là dị bản của ba bản chép có ký hiệu (kha, ga, gha). “Và Sumantra cùng Vasiṣṭhaka”—đó là dị bản của bốn bản chép có ký hiệu (kha, ga, gha, ṅa). “Mantharā-satī”—đó là dị bản của hai bản chép có ký hiệu (kha, ṅa); còn “Mantharā, người nữ đức hạnh”—là dị bản của bản chép có ký hiệu (ga). Nghe lời Kabja nói, bà liền ban một món trang sức và thưa: “Như Rāma đối với ta thế nào, thì Bharata—con trai ta—cũng như thế ấy.”

Verse 11

उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक् कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा

“Ta không thấy phương kế nào để Bharata có thể trở thành người thừa hưởng vương quyền.” Nói vậy, Mantharā nổi giận, thưa với Kaikeyī rồi quăng bỏ chuỗi vòng cổ của mình.

Verse 12

बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं माञ्च राघवात् भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः

Hỡi kẻ đơn sơ, hãy bảo hộ Bharata, và cũng hãy tự bảo hộ mình; chớ chống lại Rāghava. Rāghava sẽ làm vua, rồi sau đó con trai của Rāghava sẽ kế vị.

Verse 13

राजवंशस्तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः

Nhưng dòng vương tộc này, hỡi Kaikeyī, được nói rằng sẽ trở thành trò cười vì Bharata. Thuở xưa, trong cuộc chiến giữa chư Thiên và A-tu-la, các vị thần đã bị Śambara sát hại.

Verse 14

रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया वरद्वयन्तदा प्रादाद् याचेदानीं नृपञ्च तत्

Ban đêm, người chồng đã đến nơi ấy; nhờ minh tri (vidyā) do nàng truyền dạy mà được che chở, và khi ấy đã ban cho hai ân huệ. Nay xin nhà vua cũng hãy thỉnh cầu điều mình mong muốn.

Verse 15

रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति

Nay nhà vua sẽ ban chiếu cho Rāma chịu lưu đày vào rừng chín năm và thêm năm năm nữa; và ngay lúc này sẽ phong Bharata làm thái tử (người kế vị).

Verse 16

प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं कारयिष्यति

Được người đàn bà lưng gù xúi giục, nàng—dẫu hướng theo điều bất chính nhưng vẫn thấy lợi—liền nói: “Có ai dùng mưu kế đúng đắn mà thực hiện ý định của ta chăng?”

Verse 17

क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा

Rồi nàng bước vào “phòng giận dữ”, ngã xuống đất và ngất lịm. Bấy giờ vua Daśaratha, sau khi kính lễ các Bà-la-môn và những người khác, liền đến nơi ấy.

Verse 18

ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथमीदृशी रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत्

Nhà vua thấy Kaikeyī đang giận dữ, liền nói: “Sao nàng lại như thế? Nàng bị bệnh chăng, hay bị nỗi sợ nào làm xao động? Nàng muốn điều gì? Ta sẽ làm điều ấy.”

Verse 19

येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम् शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि

Nhân danh Rāma—người mà thiếu vắng thì ta không sống nổi dù chỉ một khoảnh khắc—ta thề rằng, hỡi người đẹp, ta nhất định sẽ làm trọn điều nàng mong cầu.

Verse 20

सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत् वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात् त्वं देहि मे नृप

Ông nói: “Hãy nói sự thật. Nếu ngài sẽ trao cho ta ngôi vua, thì—hỡi Đại vương—xin hãy theo đúng chân thật mà ban cho ta hai điều ân huệ đã hứa từ trước.”

Verse 21

चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः कथितमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सम्भारैर् एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्

“Hãy để Rāma, người tự chế, ở trong rừng mười bốn năm—như đã được nêu (đọc theo các bản chứng kha và ṅa). Và với chính những vật dụng đăng quang này, hãy làm lễ quán đỉnh cho Bharata ngay tại đây, ngay trong hôm nay.”

Verse 22

विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्

“Ta sẽ uống thuốc độc mà chết—nếu ngài không ban cho, hỡi Đại vương.” Nghe vậy, ông ngất lịm và ngã xuống đất, như bị sét đánh.

Verse 23

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत् किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश् चये

Một lát sau, tỉnh lại, ông nói với Kaikeyī: “Rāma—hay ta—đã làm điều gì sai với nàng, hỡi người đàn bà có ý chí tội lỗi?”

Verse 24

यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः

Vì nàng nói với ta như thế, hỡi kẻ khiến mọi người đều chán ghét—nếu ta chỉ làm điều vừa lòng nàng, ta sẽ bị chê trách nặng nề.

Verse 25

या त्वं भार्या कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते

Này hiền thê của ta, nàng như Kālarātrī; còn Bharata không phải là người con như thế. Khi ta đã chết và người con đã rời đi, nàng hãy trị vì vương quốc với thân phận quả phụ.

Verse 26

सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत् कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्

Nhưng vì bị trói buộc bởi sợi thòng lọng của chân lý, vua cho gọi Rāma đến và nói: “Rāma, ta đã bị Kaikeyī lừa dối; con hãy nhận lấy vương quyền, đồng thời chế ngự ta (vì ta bất lực do bị ràng buộc bởi lời thệ).”

Verse 27

त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं

“Con nhất định phải ở trong rừng. Tâu bệ hạ, Bharata cùng với Kaikeyī, sau khi đảnh lễ phụ vương và Kaikeyī, rồi hãy đi nhiễu quanh (pradakṣiṇā) một cách cung kính.”

Verse 28

कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः

Sau khi làm các nghi lễ thích đáng và cúi lạy Kausalyā, chàng an ủi bà; rồi cùng Lakṣmaṇa, với Sītā là hiền thê, lại có xe và Sumantra, chàng lên đường.

Verse 29

दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः मातृभिश् चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर् निर्गतः पुरात्

Sau khi ban bố thí cho các Bà-la-môn và cho những kẻ nghèo khổ, không nơi nương tựa, chàng—được các bà mẹ cùng các Bà-la-môn và những người khác, tất thảy đau đớn vì sầu bi, tiễn theo—rời khỏi kinh thành.

Verse 30

उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः

Họ đã qua đêm trên bờ sông Tamasā, để dân chúng thành thị ở lại phía sau. Đến rạng đông, không còn thấy Người, họ lại quay trở về Ayodhyā.

Verse 31

रुदन् राजापि कौशल्या- गृहमागात् सुदुःखितः पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः

Nhà vua cũng khóc, lòng đau khổ tột cùng, đi đến nhà của Kauśalyā; và tất cả phụ nữ trong dân thành, cùng các cung phi hoàng gia, đều òa khóc.

Verse 32

रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः

Rāma ngồi trên xe, mặc y phục bằng vỏ cây, đi đến Śṛṅgaverapura. Tại đó, Ngài được Guha kính lễ phụng thờ, rồi trú lại dưới gốc cây iṅgudī (chà là sa mạc).

Verse 33

न त्वं भार्या इति ग, घ, छ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः संश्रित इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर् नावाथ जाह्नवीं

“‘Ngươi không phải là (vợ) của ta’”—đó là cách đọc của bản truyền chép có ba ký hiệu (ga, gha, cha); còn “saṃśrita (đã nương tựa)”—là cách đọc của bản có hai ký hiệu (ga, gha). Lakṣmaṇa và Guha thức canh suốt đêm; đến rạng sáng, để Sumantra cùng cỗ xe lại, rồi họ vượt sông Jāhnavī (Gaṅgā) bằng thuyền.

Verse 34

रामलक्ष्मणसीताश् च तीर्णा आपुः प्रयागकम् भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः

Rāma, Lakṣmaṇa và Sītā, sau khi vượt qua, đã đến Prayāga; rồi đảnh lễ Bharadvāja, họ tiến về núi Citrakūṭa.

Verse 35

वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः

Sau khi cử hành trọn vẹn lễ Vāstu-pūjā, trong lúc lưu trú bên bờ sông Mandākinī, Rāghava cũng chỉ cho Sītā thấy núi Citrakūṭa.

Verse 36

नखैर् विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत् ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः

Khi họ đang cào xé ông bằng móng vuốt, một con quạ đã mổ trúng mắt ông. Rồi nhờ Aiṣikāstra (pháp khí “mũi tên bằng sậy”), ông tìm được nơi nương tựa nơi các chư thiên trên không trung.

Verse 37

रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत् कौशल्यां स कथां पौर्वां यदज्ञानद्धतः पुरा

Khi Rāma đã vào rừng, đến đêm ngày thứ sáu, nhà vua nói với Kauśalyā câu chuyện cổ xưa ấy—những điều trước kia ông đã làm, do vô minh thúc đẩy.

Verse 38

कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश् च तत्पिता

Thuở niên thiếu, bên bờ sông Śarayū, cậu bé tên Yajñadatta—do phân biệt lầm lẫn về âm thanh—đang tạo tiếng động bằng một chiếc vò nước; và cha cậu cũng ở đó.

Verse 39

शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकान्मरिष्यसि

Bấy giờ người mẹ than khóc, chìm trong sầu khổ và khóc mãi không thôi, rồi thốt lời nguyền: “Không có con trai, ta sẽ chết; và ngươi cũng sẽ chết vì đau buồn.”

Verse 40

पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम कथामुक्त्वाथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवङ्गतः

Nhớ đến người con trai và bị nỗi sầu khổ bao trùm, nhà vua nói với Kausalyā: “Cái chết của trẫm nay đã chắc chắn.” Nói xong lời ấy, rồi kêu lên: “Ôi, Rāma!”, nhà vua băng hà và đi về cõi trời.

Verse 41

सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा सुप्रभाते गायनाश् च सूतमागधवन्दिनः

Rồi Kausalyā, tưởng rằng (nhà vua) đang ngủ, cũng nằm xuống—quả thật bị nỗi sầu khổ giày vò. Khi rạng đông, các ca công—những người hát tụng như Sūta, Māgadha và Vandin—bắt đầu cất lên những khúc ca tán dương.

Verse 42

प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्

Những người định đánh thức cứ gọi mãi, nhưng ngài không tỉnh—ngài đã chết. Kausalyā, khi biết ngài đã qua đời, liền kêu lên: “Ôi! Ta đã tiêu tan rồi!”

Verse 43

नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतस्तदा वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्

Bấy giờ, nam nữ đều khóc than vang dậy. Khi ấy, Bharata—cùng với Śatrughna—được Vasiṣṭha và các bậc trưởng lão khác mau chóng đưa từ hoàng cung về thành đô.

Verse 44

पूर्वामिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नृप इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चापतदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च

Thấy Kaikeyī chìm trong sầu khổ, (nhà vua) đau đớn mà quở trách nàng; và như thể nỗi ô nhục đã đổ lên đầu mình, ngài cũng tán dương Kausalyā.

Verse 45

पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे वशिष्ठाद्यैर् जनैर् उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत्

Sau khi cử hành đầy đủ nghi lễ tang tế cho phụ vương—người được đặt trong máng dầu—bên bờ sông Sarayū, và được hiền giả Vasiṣṭha cùng mọi người khuyên nhủ, ông đáp: “Ta sẽ trị vì vương quốc.”

Verse 46

व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः

“Ta sẽ đi rước Rāma về. Rāma được tôn là bậc quân vương hùng mạnh.” Rồi ông đến Śṛṅgaverapura và Prayāga, được hiền giả Bharadvāja khoản đãi, tiếp đãi trọng hậu.

Verse 47

नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव

Sau khi đảnh lễ Bharadvāja, ông đến gặp Rāma và Lakṣmaṇa và thưa: “Phụ vương của ngài đã về cõi trời, hỡi Rāma; xin ngài làm vua tại Ayodhyā.”

Verse 48

अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज

“Ta sẽ vào rừng, chờ mệnh lệnh của ngài.” Nghe vậy, Rāma dâng nước (tiễn biệt/kính lễ), rồi nhận lấy đôi dép và lên đường.

Verse 49

राज्यायाहन्नयास्यामि सत्याच्चीरजटाधरः रामोक्तो भरतश्चायान् नन्दिग्रामे स्थितो बली त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत्

Rāma, mặc áo vỏ cây và để tóc bện (jaṭā), nói: “Vì vương quyền ta cũng không trở về, bởi phải giữ trọn chân thật.” Được Rāma dạy như vậy, Bharata hùng mạnh đến, ở tại Nandigrāma—rời Ayodhyā—tôn thờ đôi dép ấy và trị vì vương quốc nhân danh Rāma.