Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

प्रलय-त्रिविध-विभागः एवं प्राकृतप्रलय-वर्णनम्

परार्धद्विगुणं यत् तु प्राकृतः स लयो द्विज तदाव्यक्ते ऽखिलं व्यक्तं स्वहेतौ लयम् एति वै

parārdhadviguṇaṃ yat tu prākṛtaḥ sa layo dvija tadāvyakte 'khilaṃ vyaktaṃ svahetau layam eti vai

اے دِوِج! جو لَے (انحلال) پراردھ کے دوگنے عرصے تک قائم رہے، وہ ‘پراکرت لَے’ کہلاتا ہے۔ اس وقت سارا ظاہر عالم اَویَکت میں جذب ہو کر اپنے ہی سبب میں لوٹ جاتا ہے۔

परार्धद्विगुणम्twice the parārdha
परार्धद्विगुणम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपरार्ध + द्विगुण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; परार्धस्य द्विगुणम् (determinative)
यत्which (that)
यत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (relative pronoun)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (Link/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle)
प्राकृतःnatural/prakṛtic
प्राकृतः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्राकृत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सःthat/it
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (demonstrative pronoun)
लयःdissolution
लयः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootलय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
द्विजO twice-born
द्विज:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन
तदाthen
तदा:
Kala (Time/काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
अव्यक्तेin the unmanifest
अव्यक्ते:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootअव्यक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
अखिलम्entire/all
अखिलम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअखिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
व्यक्तम्the manifest (world)
व्यक्तम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootव्यक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
स्वहेतौin its own cause
स्वहेतौ:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootस्व + हेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; स्वस्य हेतौ (locative)
लयम्dissolution
लयम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootलय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
एतिgoes/attains
एति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootइ (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
वैindeed
वै:
Sambandha (Link/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

A
Avyakta (the Unmanifest)

FAQs

It describes the deepest cosmic dissolution where the entire manifest universe is reabsorbed into the Unmanifest (avyakta), emphasizing the cyclical nature of creation and the return of effects into their primal cause.

He defines Prākṛta dissolution by its immense duration (twice a parārdha) and by its metaphysical process: everything manifest (vyakta) merges back into its own causal basis within the Unmanifest.

Even when the verse speaks in Sāṅkhya terms (vyakta/avyakta), the Vishnu Purana’s broader teaching places these processes under the supreme governance of Vishnu as the ultimate ground in whom cosmic cycles arise and subside.