Shloka 98

सूर्यरथ-कालचक्र-आयनविभागः, संध्योपासनम्, देवयान-पितृयानम्, विष्णुपद-गङ्गावतरणम्

Devanagari script

ऊर्ध्वोत्तरम् ऋषिभ्यस् तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः एतद् विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम्

Transliteration

ūrdhvottaram ṛṣibhyas tu dhruvo yatra vyavasthitaḥ etad viṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram

Translation

رِشیوں کے مقامات سے بھی بلند وہ مقام ہے جہاں دھرو اٹل طور پر قائم ہے۔ آسمان میں چمکتا ہوا وہ تیسرا نورانی خطہ ہی ‘وشنوپد’ ہے—دیویہ اور بھاسور۔

Word by Word

• ऊर्ध्वोत्तरम्: higher and further northward
• ऊर्ध्वोत्तरम्: Adverbial/Qualifier (विशेषण/क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ऊर्ध्व + उत्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; समासः कर्मधारयः (ऊर्ध्वं च उत्तरं च)

• ऋषिभ्यः: than/from the sages
• ऋषिभ्यः: Apadana (Ablative/अपादान)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th), बहुवचन

• तु: indeed
• तु: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• ध्रुवः: Dhruva
• ध्रुवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्धबोधक/स्थानवाचक (relative adverb: where)

• व्यवस्थितः: is stationed
• व्यवस्थितः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: वि + अव + स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; सर्वनाम

• विष्णुपदम्: Vishnu's abode/footstep
• विष्णुपदम्: Apposition/Predicate nominal (विशेष्य/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विष्णु + पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (विष्णोः पदम्)

• दिव्यम्: divine
• दिव्यम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• तृतीयम्: third
• तृतीयम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तृतीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• व्योम्नि: in the sky/firmament
• व्योम्नि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: व्योमन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• भास्वरम्: radiant
• भास्वरम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भास्वर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

Speaker

Sage Parāśara (to Maitreya)

Characters & Entities

• Vishnu
• Dhruva
• Rishis

FAQs

What is the significance of Vishnupada in the Vishnu Purana?

In this verse, Vishnupada is presented as a divine, radiant heavenly station—higher than the sages’ realms—signifying Vishnu’s supreme sovereignty over cosmic order and the loftiest regions of the universe.

How does Sage Parashara explain Dhruva’s position in the cosmos?

Parashara describes Dhruva as firmly established in a higher celestial station beyond the Ṛṣis’ region, indicating a fixed, enduring placement that functions as a cosmic reference point within the ordered universe.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

By naming the highest radiant station “Vishnupada,” the text frames the cosmos as grounded in Vishnu’s supremacy—his ‘footstep’ marking the ultimate, sanctified realm and affirming Vaishnava metaphysics of a highest divine reality.