Previous Verse
Next Verse

Shloka 38

सर्गभेदाः — अविद्या, स्रोतोभेदाः, नव सर्गाः, देवासुरादिसृष्टिः, वेद-यज्ञप्रादुर्भावः

ताम् अप्य् आशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः ज्योत्स्ना समभवत् सापि प्राक्संध्या याभिधीयते

tām apy āśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ jyotsnā samabhavat sāpi prāksaṃdhyā yābhidhīyate

اُس صورت کو بھی پرجاپتی نے فوراً ترک کر دیا؛ اُس سے ‘جیوৎসنا’ (چاندنی) پیدا ہوئی، جسے ‘پراک سندھیا’ یعنی سحر سے پہلے کی سندھیا کہا جاتا ہے۔

ताम्that (her/it)
ताम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्
अपिalso
अपि:
Sambandha (Link/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्ययम्; ‘also/even’
आशुquickly
आशु:
Adhikaraṇa (Manner/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootआशु (अव्यय)
Formअव्ययम्; शीघ्रार्थक (adverb ‘quickly’)
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
तत्याजabandoned/left
तत्याज:
Kriyā (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootत्यज् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
तनुम्the body/form
तनुम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्
सद्यःimmediately
सद्यः:
Adhikaraṇa (Time/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootसद्यः (अव्यय)
Formअव्ययम्; तत्क्षणार्थक (immediately)
प्रजापतिःPrajāpati
प्रजापतिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रजा+पति (प्रातिपदिक; components: प्रजा ‘creatures’ + पति ‘lord’)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
ज्योत्स्नाmoonlight
ज्योत्स्ना:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootज्योत्स्ना (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
समभवत्came to be/arose
समभवत्:
Kriyā (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्+भू (धातु)
Formलङ् (Imperfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
साshe/that (f.)
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
अपिalso
अपि:
Sambandha (Link/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्ययम्; ‘also’
प्राक्संध्याthe earlier twilight (dawn-twilight)
प्राक्संध्या:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्राक्+संध्या (प्रातिपदिक; components: प्राक् ‘before/earlier’ + संध्या ‘twilight’)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
याwhich
या:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; सम्बन्धवाचक (relative pronoun)
अभिधीयतेis called/denoted
अभिधीयते:
Kriyā (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअभि+धा (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; कर्मणि प्रयोगः (passive)

Sage Parāśara (narrating to Maitreya)

P
Prajāpati
J
Jyotsnā
P
Prāk-saṃdhyā (pre-dawn twilight)

FAQs

This verse links prāk-saṃdhyā with the arising of jyotsnā, presenting twilight as a cosmically instituted transition that stabilizes the rhythm of time and light.

Parāśara narrates that Prajāpati discards a particular form, and from that relinquished form moonlight manifests—showing creation as transformation within an ordered process.

Though Vishnu is not named in the verse, the Vishnu Purana frames such cosmic regularities as functioning within the sovereignty of the Supreme Reality—Vishnu—who upholds order through creation’s structured cycles.